Μια συνέντευξη με την καθηγήτρια, συγγραφέα και φωτογράφο Ελένη Γκίνου, η οποία δηλώνει εσαεί αιχμάλωτη της Αφρικής. Μιλάει για τα ταξίδια της, τις φυλές που έχει συναντήσει, τη φτώχεια, τη συλλογή της από κοσμήματα, και για το πώς νιώθει τελικά ένας Ευρωπαίος στην Αφρική.
Η Ελένη Γκίνου είναι μια ιδιαίτερη ταξιδεύτρια. Αφού γύρισε όλον τον κόσμο άφησε ελεύθερη την ψυχή της να επιλέξει «ανήκειν». Πλέον… Και ας μετράει το «πλέον» πολλά πολλά χρόνια περιηγήσεων, δηλώνει εσαεί αιχμάλωτη της Αφρικής. Την έχει διασχίσει απ’ άκρη σ’ άκρη ως «μαύρη». Οπως το ακούτε. Τόσο έχει ενσωματωθεί σε όλα. Κατέφθασε στη συνάντησή μας με ένα εξαιρετικό αφρικάνικο κόσμημα να στολίζει τον λαιμό της. Ετσι κι αλλιώς μόνο αφρικάνικα κοσμήματα φοράει και συλλέγει. Η συνομιλία μαζί της πάντα μου ανοίγει ορίζοντες σκέψης
Αγαπημένη μου Ελένη, από πού να ξεκινήσω; Ισως από αυτό που τράβηξε το ενδιαφέρον μου ενώ μελετούσα το ενδιαφέρον βιβλίο σου. Σε κάθε φυλή της Αφρικής οι άνθρωποι μπορεί να είναι γυμνοί, μπορεί να είναι αδιανόητα, για τον Ευρωπαίο, φτωχοί, αλλά αποκλείεται να μην είναι ολοστόλιστοι κοσμημάτων. Μπορείς να μου μιλήσεις γι’ αυτό;
Αγαπημένη Ρέα, αναφέρεσαι στο βιβλίο μου «Αφρική, Ανθρωποι και Κοσμήματα Μέσα από το Ταξίδι και τη Φωτογραφία». Το κόσμημα αποτελεί για τον Αφρικανό μέρος του σώματός του. Αυτό ξεκινάει από τη σχέση του με τη φύση. Από την αναγνώριση της σημασίας της φύσης στη ζωή του, αφού τα περισσότερα κοσμήματα τα φτιάχνουν οι ίδιοι με υλικά της φύσης. Καθρέφτη δεν έχουν να δουν τι φορούν.
Δεν έχουν καθρέφτη… Φαντάσου! Στην Αφρική να μην έχουν ούτε καν καθρέφτη και, αντιστοίχως, οι Δυτικοί να ζούμε για τον «αυτοκαθρέφτη», ακόμα και με την εμμονή των σέλφι!
–Διαφορές… Μόνο μέσα από τον Αλλο βλέπουν τον εαυτό τους. Η αισθητική των γυναικών φαίνεται και από την αγάπη τους να βάζουν κοσμήματα στα παιδιά από τη βρεφική τους ηλικία.
Πώς ξεκινάει ο έρωτάς σου για την Αφρική;
–Στην Αφρική βρήκα αυτό που έψαχνα σε άλλες ηπείρους για 22 χρόνια. Όποτε υπήρχε χρονική ευκαιρία, αυτόματα την εκμεταλλευόμουν για ταξίδι. Πίστευα πως θα βρω αυτό το αόριστο που έψαχνα στην Ινδία, στην Απω Ανατολή. Εψαχνα κάτι που δεν ήξερα τι ήταν ακριβώς και ένιωθα σχεδόν δυστυχισμένη. Δεν έχουν όλα εξήγηση, Ρέα μου. Αυτό το κάτι το βρήκα στην Αφρική (όχι βέβαια στη Βόρεια Αφρική, μην μπερδευτούμε). Η Αφρική έχει κραδασμούς, παλμούς που –αν η ίδια σε δεχτεί– θα ενωθείς μαζί τους, γιατί είναι ψυχή που ενώνεται με τη δική σου ψυχή. Είναι ο μεγάλος δάσκαλος που ακονίζει τις αισθήσεις και σου αλλάζει τα κύτταρα της ψυχής μέσα από τη μαγεία της. Είναι αυτή που ξέρει να συνενώνει τις αισθήσεις με την καρδιά. Η Αφρική είναι μια ιερή πλανεύτρα, όπως αναφέρω και στο βιβλίο μου «Αφρικής Μέθεξη» (Μίλητος 2009).
Η Αφρική όμως είναι και αδιανόητη φτώχεια. Αυτό πώς το παρηγορεί κανείς; Κλείνονται τα μάτια;
–Αυτή τη φτώχεια την κουβαλώ μέσα μου. Η Αφρική σού δίνει μαθήματα. Για παράδειγμα, το νερό. Αν δεις με τα μάτια σου τον αγώνα για το νερό… Αν εμπεδώσεις το νερό ως το απόλυτο περιουσιακό στοιχείο! Δεν γίνεται επιστρέφοντας να μην το σέβεσαι. Βλέπεις ένα λάστιχο να τρέχει νερό ασυνείδητα και σε ματώνει. Θες να φωνάξεις σε όλους «Τι κάνετε;» Αν δεις τον αγώνα για μόρφωση, για σχολεία, και μετά τα δεις όλα αυτά να τα εκλαμβάνουμε ως αυτονόητα… Η φτώχεια της Αφρικής σε γδέρνει, αλλά σύντομα καταλαβαίνεις με τη συνείδησή σου και κάτι που έχουμε όλοι ακούσει: «Αν αληθινά νοιάζεσαι τον άνθρωπο, μην του χαρίζεις ψάρια, αλλά μάθε του να ψαρεύει».
Δεν είσαι μια τουρίστρια που στοχεύει στην εμπειρία ενός σαφάρι. Εσύ ενσωματώνεσαι. Πες μου τους προορισμούς που πάτησες, περπάτησες, διέσχισες.
– Χρειάζεται μεγάλος χώρος για να γίνει αναφορά σε όλες τις χώρες. Στην Αφρική μού άρεσε να χαράσσω (νοητές) γραμμές και να ξεκινώ από την αρχή της γραμμής και να καταλήγω στο τέλος της. Οπως, για παράδειγμα, μια γραμμή ήταν από τον Ατλαντικό Ωκεανό ως την Ερυθρά Θάλασσα, μέσα από την έρημο Σαχάρα με τις ιερές πόλεις της, στη Μαυριτανία, το Μάλι, τον Νίγηρα, το Τσαντ, το Σουδάν, την Αιθιοπία, και κατάληξη το Τζιμπουτί. Αυτά πραγματοποιήθηκαν σε πέντε διαφορετικά ταξίδια μου, από το 1997 έως το 2004. Αλλη μια οριζόντια γραμμή ήταν από Σενεγάλη, Γουινέα Μπισάου, Γουινέα, Ακτή του Ελεφαντοστού, Μπουρκίνα Φάσο, Γκάνα, Τόγκο, Μπενίν. Ή μια κάθετη γραμμή από Ουγκάντα, Κένυα, Τανζανία, Μαλάουι, Μοζαμβίκη, Νότια Αφρική. Ή άλλη κάθετη, από Καμερούν, Γκαμπόν, Δημοκρατία του Κονγκό, Ναμίμπια. Μεταξύ αυτών και άλλες χώρες, όπως Μποτσουάνα, Ζιμπάμπουε, Νησιά του Πράσινου Ακρωτηρίου, πιο νότια νησιά του Αγίου Θωμά και Πρίγκιπα, Μαδαγασκάρη, Ζανζιβάρη.
Ωστόσο μια λευκή ανάμεσα με μαύρους ίσως ξεφεύγει του αξιοπερίεργου, μπορεί να προκύψει εξαιρετικά δύσκολο, ζόρικο, επίφοβο… Ποια είναι μια άγρια εμπειρία;
–Πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση που αγγίζει αποικιοκρατία, ρατσισμό, αποδοχή του Ευρωπαίου στη σημερινή Αφρική. Ή ακόμη το πώς νιώθει ο Ευρωπαίος στην Αφρική, πόσο ταυτίζεται με τον Αφρικανό. Εχω φθάσει στο σημείο να νιώθω πως είμαι Αφρικανή, ταυτίζομαι με τον Αφρικανό και αυτό προσπαθώ να του το δείξω, αλλά είναι πολύ δύσκολο γιατί είμαι λευκή γι’ αυτόν, ενώ μέσα μου δεν νιώθω έτσι. Πολύ δυνατές, συγκλονιστικές εμπειρίες. Μία από αυτές, όταν μπήκα σε ένα εμπορικό ιδιωτικό καράβι στο Εντέμπε στην Ουγκάντα για να διασχίσω τη λίμνη Βικτώρια από Βορρά προς Νότο, από Ουγκάντα για Τανζανία. Η επιθεωρήτρια (κατά κακή μου τύχη έκανε μια φορά τον χρόνο τη διαδρομή), μου επέβαλε να μείνω σε έναν χώρο κάπως σαν φυλακισμένη, με πολλά βρώμικα, άθλια στρώματα στο κάτω μέρος του καραβιού. «Πρέπει να πληρώσετε αυτό που έκαναν οι Ευρωπαίοι στην Αφρική» ήταν η απάντηση της για αυτή της την απόφαση. Είναι από τις φορές που είχα κλάψει.
Πώς ξεκίνησε η συλλογή κοσμημάτων σου; Για πόσα κομμάτια μιλάμε; Τονίζοντας στον αναγνώστη μας ότι δεν είναι αγορασμένα από καταστήματα ή από άλλους συλλέκτες, αλλά «επί του πεδίου».
–Το κόσμημα ήταν ένας τρόπος επικοινωνίας με τους ανθρώπους με τους οποίους δεν μπορούσα να επικοινωνήσω λεκτικά. Στη συνέχεια έγινε ο συνδετικός μου κρίκος με την Αφρική, με το ταξίδι. Ο πόθος απόκτησης του κάθε κοσμήματος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του ταξιδιού μου. Το ίδιο το κόσμημα με καλεί να το προσεγγίσω, να το αγκαλιάσω, να το αποκτήσω, ως επισφράγιση της σχέσης μου με τον άνθρωπο που το φοράει. Τα περισσότερα κοσμήματα τα φορώ για να ξαναζήσω το ταξίδι, τη στιγμή που τα πήρα –με χρήματα, βέβαια–, μένοντας άπειρες ώρες σε αυλές ή μέσα σε σπίτια, συμμετέχοντας σε γάμους, σε τελετές. Μιλώντας μαζί τους με χειρονομίες. Στο τέλος, μια αγκαλιά. Νομίζω ότι πρέπει να έχω πια πάνω από διακόσια κοσμήματα από την Αφρική. Κάθε που επέστρεφα είχα την αίσθηση ότι είχα στη βαλίτσα μου έναν αμύθητο θησαυρό. Δεν είναι το κόσμημα καθαυτό, είναι όλη τη στιγμή. Η απόλυτη μιας σύνδεσης. Στην Αφρική δοξάζεται η στιγμή στην απολυτότητά της. Τώρα μαθαίνω ότι κλείνουν μέχρι ραντεβού για να δούνε τις φυλές, π.χ. στη Νότια Αιθιοπία. Φαντάσου! Οταν πήγα εγώ, το 1997, ήταν τόσο δύσκολη η επικοινωνία, απειλούσαν να σε σκοτώσουν σημαδεύοντάς σε με το καλάσνικοφ στο χέρι. Απορώ πού έβρισκα την δύναμη, το θάρρος να προσπαθώ, να διατηρώ άσβεστη την επιθυμία μου να αγοράσω κάτι από τα κοσμήματά τους, ακόμα και σε τέτοιες συνθήκες.
Θυμάσαι μια σκηνή αποχωρισμού που χαράχτηκε στην καρδιά σου;
–Τα κοσμήματά τους είναι δείκτες της φυλής που ανήκουν. Καμαρώνω κυρίως τις γυναίκες, ακόμη και τώρα, μέσα από τις φωτογραφίες μου. Το 1998 (που ήταν και τότε επικίνδυνα), πηγαίνοντας από το Αγκαντέζ (Νίγηρας) προς την έρημο Τενερέ, συνάντησα στην αυλή ενός σπιτιού τη Φατιμά, που φορούσε ένα ασημένιο κόσμημα, χαρακτηριστικό της φυλής τουαρέγκ, που χρησίμευε και ως φυλακτό. Ηθελα τόσο πολύ να το αποκτήσω που έμεινα ώρες μαζί της. Εζησα τη ζωή τους. Κρατάω στη μνήμη το χαμόγελό της.
Ποιο είναι το πιο αξιοπερίεργο κόσμημα; Εκείνο το… πώς να το πω; Το πιατάκι στα χείλη, για παράδειγμα, τι είναι; Γιατί το φορούν; Πες μου και για άλλα κοσμήματα με τους συμβολισμούς τους.
–Πρόκειται για τη φυλή Μούρσι, στη νότια Αιθιοπία (1997), όπου οι γυναίκες ανοίγουν το κάτω χείλος και περνούν ένα πήλινο πιάτο. Οσο πιο μεγάλο είναι, τόσο μεγαλύτερη προίκα θα πάρουν από τον γαμπρό. Λέγεται ότι αποτελούσε την εποχή του εμπορίου των σκλάβων αποτρεπτικό στοιχείο για να τις πάρουν σκλάβες. Τα περισσότερα κοσμήματα στην Αφρική έχουν πολιτισμικό-συμβολικό χαρακτήρα. Οπως βραχιόλια αστραγάλου με ευεργετικά σύμβολα που απομακρύνουν το κακό μάτι ή τα τσιμπήματα στη Μαυριτανία, κ.ά. Βραχιόλια με ερπετά, σύμβολα γονιμότητας ή νίκης κατά των κακών μαγισσών στον Νίγηρα, κ.ά. Βραχιόλι-στιλέτο, ως έκφραση βίας. Αποτελεί διακοσμητικό στοιχείο αλλά χρησιμοποιείται, ανάλογα με την περίσταση, και ως φονικό εργαλείο από τη φυλή Καραματζόνγκ, στην Ουγκάντα…
Τόσο σπουδαία, τόσο ιερή συλλογή… Γνωρίζω τις προτάσεις που έχεις από τη Γαλλία για να την εντάξουν σε μουσεία τους. Με συγκινεί και η αγωνία σου να παραμείνει στην Ελλάδα. Ιδανικά τι θα ήθελες; Ποιο είναι το όνειρό σου;
–Ναι, όντως αμφιταλαντεύομαι αν θα την αφήσω εδώ στην Ελλάδα ή στη Γαλλία, στο Παρίσι, όπου έζησα πέντε χρόνια. Εχω κάποια κοσμήματα που δεν τα βρίσκεις ούτε σε μουσεία στην Ευρώπη. Στενοχωριέμαι που δεν εκτιμάται η βαρύτητα της σημασίας των αφρικανικών πολιτισμών στην Ελλάδα. Βρίσκεις αποκλειστικά μουσεία για τους πολιτισμούς της Ασίας, της Μέσης ή Απω Ανατολής, αλλά για την Αφρική δεν υπάρχει τίποτε. Υπάρχουν όμως Ελληνες που θησαύρισαν και θησαυρίζουν στην Αφρική, οι οποίοι θα μπορούσαν να συντελέσουν στο να γίνει ένα ίδρυμα ή μουσείο σχετικό με την Αφρική. Και είμαι σίγουρη πως υπάρχουν Ελληνες που θα χάριζαν ό,τι έχουν από την Αφρική. Το υπουργείο Πολιτισμού θα μπορούσε να εστιάσει σε αυτό το εγχείρημα, που θα συντελούσε στην αναγνώριση από την Ελλάδα της διαφορετικότητας των πολιτισμών μιας ολόκληρης Ηπείρου, της Αφρικής.
ΥΓ: Η Ελένη Γκίνου υπήρξε πανεπιστημιακή καθηγήτρια στο ΑΠΘ επί σαράντα χρόνια, καθώς και στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων. Δίδαξε επίσης στο Acadia University (Καναδάς). Υπήρξε συνεργάτης της UNESCO στο Παρίσι και εξωτερικός εμπειρογνώμονας στον ΟΟΣΑ στο Παρίσι. Εχει συγγράψει βιβλία για την Αφρική. Είναι επίσης φωτογράφος με πολλές ατομικές και συλλογικές εκθέσεις στη Γαλλία, στην Κίνα, στη Γεωργία, στο Μαρόκο.
Πηγή: Protagon.gr
