Προσωπικά είναι η δεύτερη φορά που γράφω για το θέμα (η πρώτη φορά στον Πτολεμαίο φ. 14-05-15). Είχα παραθέσει, τότε, την προοπτική το μνημείο να έχει χτιστεί για άλλο λόγο, αλλά εν τέλει να ενταφιάστηκε ως πρώτη ταφή σε αυτό η Ολυμπιάς, μητέρα του Αλεξάνδρου. Φυσικά έγραψα για την προσπάθεια απαξίωσης του μνημείου για πολιτικούς λόγους. Ανέφερα για τον αντίλογο προς την κα. Περιστέρη, αλλά «…και μια απροθυμία της ανασκαφέως να ερμηνεύσει βασικά στοιχεία του τάφου και κυρίως να υποθέσει μια πιθανή απόδοση της νεκρής. Κάτι που πολύ πιο εύκολα υπέθετε για τη Ρωξάνη και τον υιό Αλέξανδρο Δ΄, όταν δεν είχε ακόμα εισέλθει στο μνημείο».
Στις 30 Σεπτεμβρίου, έλαβε χώρα, επιτέλους, στην Ελλάδα και στην αίθουσα τελετών του Α.Π.Θ., μια πρώτη παρουσίαση των κυρίων ευρημάτων του μνημείου, που εντοπίστηκε στον λόφο Καστά της Αμφιπόλεως (εδώ να τονίσουμε την ορθή παρατήρηση της κας Αγγ. Κοτταρίδη, πως δεν έχουμε τύμβο δηλαδή τεχνητό λόφο, αλλά μνημείο με αυταξία επί φυσικού λόφου).
Η πρώτη εισήγηση, ήταν του προέδρου του τμήματος Γεωλογίας του Α.Π.Θ. κ. Γρηγόρη Τσόκα. Βρέθηκαν ενδιαφέρουσες ενδείξεις, που, όμως, η ανασκαφή, η οποία προς το παρόν έχει διενεργηθεί, στο 1/5 της επίμαχης περιοχής, δεν επιβεβαίωσε ως ανθρώπινες κατασκευές. Σε μια παράλληλη εξέλιξη, μια άλλη μελέτη (από το 2004) η οποία δείχνει πιθανότητα ύπαρξης 3 εισόδων και άλλων θαλάμων, έχει, κατά τον συντάκτη της καθηγητή του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Παπαμαρινόπουλο, αντιμετωπήσει άρνηση παραλαβής υπό της κας Περιστέρη 30 φορές!
Από την μεριά του, ο αρχιτέκτονας Μιχάλης Λεφατζής, στηριζόμενος σε δομικά στοιχεία, απέδωσε το μνημείο στον Δεινοκράτη και ανέλυσε την φιλοσοφία και τα στοιχεία υψηλής ποιότητας του. Ο κ. Λεφατζής, υποστήριξε τουλάχιστον από το 2013, πως οι αναλογίες του μνημείου παρέπεμπαν στην Αλεξάνδρεια και τον Δεινοκράτη. Το μνημείο χρησιμοποιεί ως «Π» το 3,14 (και όχι το αιγυπτιακό αντίστοιχο που ήταν σε χρήση, τότε, και ήταν 3,17). Τα τείχη της Αλεξάνδρειας είχαν 15,8 χιλιόμετρα, η περίβολος δομήθηκε από περίπου 2500 κυβικά θασιακού μαρμάρου στα 158,40 μέτρα και ο Λέων των 5,30 μ., εφόσον εδράζονταν, όντως, στη βάση που υπάρχει στην κορυφή του λόφου, έδινε ένα μέγεθος ύψους της τάξης των 15,84 μέτρων. Οι αναλογίες αυτές, είναι δύσκολο να είναι σύμπτωση και να έχουν αρχιτέκτονα άτομο μη γνωρίζοντα την Αλεξάνδρεια. Ως προς την ταύτιση του λέοντος με το μνημείο, ισχυρά είναι η διαφωνία του Παναγιώτη Φάκλαρη (καθηγ. κλασσικής αρχαιολογίας στο Α.Π.Θ.), υπό την έννοια ότι ένα τέτοιο βαρύ μνημείο βρέθηκε από εμάς σε απόσταση 2 χλμ. από το λόφο. Αντίλογος, βέβαια, εδώ, είναι το δεδομένο, πως γενικά μέλη του μνημείου, ήδη από τα ρωμαϊκά χρόνια, αλλά και κατά τον 20ο αιώνα, διεσπάρησαν σε διάφορα σημεία που απέχουν, όντως, χιλιόμετρα από την αρχική θέση. Ο κ. Λεφατζής απήντησε, επίσης, στον ισχυρισμό του κ. Καμπούρογλου (χωρίς να κάνει ονομαστική αναφορά), πως το σημείο δεν άντεχε την έδραση βαριάς κατασκευής: οι μετρήσεις υπολόγισαν πως η δυνατότητα έδρασης στο σημείο του βάθρου στην κορυφή, ανέρχονται στους 3000 τόνους και όχι στους 600.
Ειδική αναφορά έγινε και σε μια ελλιπή επιγραφή: «ΕΛΑΒΟΝ». Προτάθηκε η ανάγνωση (ΠΑΡ)ΕΛΑΒΟΝ και για το παρακείμενο μονόγραμμα (ή ιερογλυφική συντομογραφία) ως ΗΦ(ΑΙΣΤΙΩΝΙ). Ωστόσο έχουμε να κάνουμε με εύρημα που δεν βρέθηκε in situ, επι τόπου, δίπλα στο μνημείο αλλά μακριά. Ενστάσεις στην ανάγνωση ειπωθηκαν από αρκετούς αρχαιολόγους και ειδικούς της επιγραφικής, όπως ο καθηγητής αρχαιολογίας και επιγραφικής Γιάννης Τζιφόπουλος που είπε σχετικά: Σίγουρα δεν είναι συμβόλαιο παραλαβής ενός χώρου, γιατί τα δημόσια έγγραφα στην αρχαιότητα γίνονταν σε επιφάνεια που είχε λειανθεί. «Διατηρώ αμφιβολίες ότι αυτό το μνημείο είναι ηρώο του Ηφαιστίωνα, σίγουρα δεν είναι ο τάφος του, ενώ δεν έχω πειστεί ότι αυτά τα αρχιτεκτονικά μέλη με την επιγραφή προέρχονται από τον περίβολο. Ούτε και το «ΑΝΤ» στις πλάκες του περιβόλου πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι σημαίνει τη δυναστεία των Αντιγονιδών (σημειωτέον πως ο «μονόφθαλμός» ήταν σχετιζόμενος με τον Αντίπατρο). Ο μελετητής αρχαίων επιγραφών και συμβόλων Αντώνιος Θωμάς Βασιλάκης, ερμηνεύει το υποτιθέμενο «ΗΦ» ως ιερογλυφικό di και υποδηλώνει τους Τημενίδες (σ.σ. μήπως και Δεινοκράτης;). Ο ίδιος μελετητής ερμηνεύοντας ως γραφές συμβολισμούς στον περίβολο, στη μια σφίγγα (τουλάχιστον), στις κακώς επικαλούμενες «Καρυάτιδες» κ.α., κάνει λόγο από το 2014 για ιερό Αρτέμιδος (ταυροπόλου και ποτνίας θηρών) και σχετιζομένων θεοτήτων (Ρέα κ.α.) καθώς και σύνδεση με τον Αλέξανδρο. Αναμφίβολα οι Αλέξανδρος και Ηφαιστίων δεν θάφτηκαν, τουλάχιστον αρχικά, στην Ελλάδα, είχαν, όμως, οπωσδήποτε Ηρώα. Η ανασκαφέας υπονόησε πως το μνημείο έχει μια διαδικότητα (που μπορεί να συνδέει αμφοτέρους).
Στην ταύτιση με τον Ηφαιστίωνα συμφωνούν οι Θεόδωρος Μαυρογιάννης και Ντόροθυ Κιγκ, ενώ η κα Χρυσούλα Παλλιαδέλη, συμφώνησε με αρκετά σημεία της ανασκαφικής ομάδας διατηρώντας επιφυλάξεις, όπως ως προς την επιγραφή. Θέμα ύστερης χρονολόγησης στο 2Ο π.Χ. αιώνα, τουλάχιστων μερών του μνημείου, έθεσαν με δηλώσεις τους οι Αγγελική Κοτταρίδη, Όλγα Παλαγγιά και Παναγιώτης Φάκλαρης.
Κάπου εδώ ανέρχεται ξανά το θέμα της Ολυμπιάδος. Δεν ακούσαμε κουβέντα για την κύρια 60χρονη, γυναικεία ταφή, η οποία είναι παραδόξως άκαυτη και με θρυμματισμένο κρανίο και λεκάνη. Κατά τον αρχαιολόγο Ευάγγελο Μπεξή, το μνημείο πρέπει να ταυτιστεί με ιερό της Αρτέμιδος που οι πηγές αναφέρουν πως ο Αλέξανδρος έδωσε εντολή να χτιστεί στην Αμφίπολη. Η Μυρτάλη – Ολυμπιάς, συνδέονταν με την Αμφίπολη, ασκούσε ανώτατο ιερατικό λειτούργημα. Η μεν ζωγραφική παράσταση δείχνει ταύρο και γυναίκα με ιερό κόμβο. Η γυναικεία μορφή στην ψηφιδωτή παράσταση, έχει και αυτή ιερό κόμβο. Οι λεγόμενες «Καρυάτιδες», πιθανότατα Μαινάδες ή Κλώδωνες ή Μιμαλλώνες (γνωρίζουμε από τον Πλούταρχο την παρουσία τους στην Αμφίπολη), ανασύρουν το φόρεμά τους και μάλλον κρατούν πυρσούς. Μπορούν να ταυτιστούν με την Άρτέμιδα, την Ρέα ή την Εκάτη. Η μια, φέρει καταστροφή στην κεφαλή. Η ανασκαφέας είχε κάνει λόγο για πτώση κολώνας. Ο κ. Μπεξής ομιλεί για πριονωτή τελετουργική βεβήλωση της Ολυμπιάδος. Στα χρόνια της μεγάλης διαμάχης μεταξύ Ολυμπιάδος και Αντιπάτρου – Κασσάνδρου, οι πηγές μαρτυρούν εκατέροθεν επεισόδια βεβηλώσεων ταφικών μνημείων. Τέλος, αναφορικά με το αντεπιχείρημα πως υπάρχουν επιγραφές που μαρτυρούν τύμβο Ολυμπιάδος στην Πύδνα, ορθώς ανέφερε ο κ. Μπεξής, πως στη Πύδνα υπήρξε η ηπειρώτισσα βασίλισσα Ολυμπιάς, μητέρα του Πύρρου και του Πτολεμαίου. Πέθανε και ετάφη στη Πύδνα το 234.
Κόττης Κωνσταντίνος
konstantinosoa@yahoo.gr
