Χαρίτων Καρανάσιος
Ερευνητής
Ακαδημίας Αθηνών
Μία πρόσφατη είδηση σχετικά με τη Δημόσια Βιβλιοθήκη Βεροίας πέρασε σχεδόν απαρατήρητη. Στις 12 Αυγ. 2010 το Ίδρυμα Bill & Belinda Gates απένειμε στη ΔΒ Βεροίας το βραβείο «Πρόσβαση στη Μάθηση» για το 2010, ύψους 1 εκ. δολαρίων για τη δημιουργική χρήση των υπηρεσιών πληροφόρησης και τεχνολογίας για την ικανοποίηση των οικονομικών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών αναγκών 180.000 ανθρώπων και πλέον. Το βραβείο δεν ήρθε τυχαία. Η Βέροια από το 1992 εργάζεται συστηματικά στον χώρο της πληροφόρησης, τόσο με τη Βιβλιοθήκη όσο και με τον ιστότοπό της (www.libver.gr).
Τυχαίνει να γνωρίζω τους ανθρώπους της Βιβλιοθήκης εδώ και μια 15ετία. Συνεργαστήκαμε για την καταλογογράφηση των λίγων παλαιτύπων, αλλά και σήμερα των λιγοστών χειρογράφων. Ζήτησαν οι ίδιοι τη συνεργασία. Ο διευθυντής Ι. Τροχόπουλος δεν είναι κανένας πανεπιστήμων, δημοσιοσχεσίτης ή καρεκλοκένταυρος, αλλά ένας απλός άνθρωπος, με μεταπτυχιακές σπουδές στη βιβλιοθηκονομία, που έχει το απλό προσόν να αγαπά και να γνωρίζει τη βιβλιοθήκη, αλλά και να θέλει να την προωθήσει. Αυτά λείπουν δυστυχώς από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης: Η αγάπη, η γνώση και η προώθηση της Βιβλιοθήκης. Αντ’ αυτού υπάρχει προσωπική προβολή, άγνοια και εσωστρέφεια.
Η σύγκριση μεταξύ Κοζάνης και Βέροιας προκαλεί θλίψη. Η Βιβλιοθήκη Κοζάνης, παρόλο που έχει 250 χειρόγραφα, χιλιάδες ιστορικά έγγραφα, χιλιάδες παλαίτυπα βιβλία, δεκάδες χιλιάδες σύγχρονα βιβλία, μαραζώνει στην παρακμή και τη στασιμότητα. Το μόνο που μένει είναι οι εκάστοτε μεγαλοστομίες των τοπικών αρχόντων για τους «Θησαυρούς» της Βιβλιοθήκης. Έρχεται και κανένας-καμία υπουργός ή κανένας πανεπιστημιακός, του δείχνουν και κανένα παλιό βιβλίο, τους δίνουν και κανένα παλιό έντυπο για δώρο, και όλοι μαζί αναφωνούν «Ααα!». Είδες τι έχουμε! Ναι, έχουμε κενότητα, έλλειψη γνώσης του ιστορικού παρελθόντος και αδυναμία να αναπτύξουμε τους «Θησαυρούς» που κληρονομήσαμε.
Από παλιά έκανα προτάσεις προς ανάπτυξιν της Βιβλιοθήκης. Όχι επειδή τα ξέρω όλα, αλλά επειδή είναι μέρος της ειδικότητάς μου. Είχα λοιπόν χρέος. Εισέπραξα απόρριψη και ύβρεις. Νά ’ναι καλά οι φίλοι. Δεν καταλαβαίνουν όμως ότι το ζήτημα δεν είναι προσωπικό, δηλ. δεν ήρθε ο «καλός», να δείξει στους «κακούς» πώς πρέπει να κάνουν τη δουλειά τους, ούτε να τους «φάει» τη θεσούλα τους. Το ζήτημα είναι ότι, αφού οι υπεύθυνοι της Βιβλιοθήκης, ο Δήμος Κοζάνης δηλαδή, έχουν άγνοια περί διοίκησης και αξιοποίησης της Βιβλιοθήκης, ας ρωτήσουν κάποιον ειδικό. Ας ρωτήσουν τουλάχιστον τη Βέροια. Δίπλα είναι. Δεν αρκούν κάποιοι υπεύθυνοι και εξυπηρετικοί βιβλιοθηκονόμοι, που απλώς θα δανείζουν βιβλία στους αναγνώστες, αλλά χρειάζεται συγκεκριμένη πολιτική. Τα λέω για τελευταία φορά, γιατί δεν είμαι Δον Κιχώτης. Δεν θα μείνω σε αναφορές για πάμπολλες παράλογες καταστάσεις που αντιμετώπισα προσωπικά αλλά και άκουσα από γνωστούς επιστήμονες ή αναγνώστες. Δεν θα κρίνω κάποιες μεγάλες χαμένες ευκαιρίες πολλών χιλιάδων ευρώ. Δεν γράφω με αίσθημα κατάκρισης αλλά με πόνο. Δεν θα γίνω μηδενιστής για ό,τι έγινε παλιότερα. Όλοι κάτι έκαναν, αλλά συνολικά ήταν λίγο ή μονομερές ή σε λάθος κατεύθυνση ή δεν τους επέτρεψαν νοσηρές νοοτροπίες. Το θέμα είναι από δω και πέρα τί κάνουμε. Πρώτα να συνειδητοποιήσει ο Δήμος Κοζάνης ότι απέτυχε παταγωδώς, και επιτέλους να κάνει κάτι τέλος πάντων, έστω κι αν η Βιβλιοθήκη δεν φέρνει ψήφους.
Τι χρειάζεται η Βιβλιοθήκη; Αφενός επιστημονική αξιοποίηση των Αρχείων (χειρόγραφα, έγγραφα, παλαίτυπα), αφετέρου άνοιγμα στον κόσμο της πληροφορίας. Για το πρώτο έχω καταθέσει απανωτά υπομνήματα στη Βιβλιοθήκη, για το δεύτερο ας ρωτήσουν τη Βέροια. Για να γίνουν αυτά χρειάζεται πρώτα κτήριο. Μετά από μύριες παλινωδίες, ο Δήμος αποφάσισε να γίνει νέο κτήριο κοντά στη Στρατολογία. Έγιναν και σχέδια. Να δώσει ο Θεός! Χρειάζεται επίσης προσωπικό, και τουλάχιστον ένα φιλόλογο-ιστορικό επιστήμονα – και υπάρχουν στην Κοζάνη αρκετοί. Αν δεν κάνω λάθος η Βιβλιοθήκη έχει μόνον μία μόνιμη υπάλληλο και 3-4 με σύμβαση! Χρειάζεται επίσης ένα διευθυντή (δεν υπάρχει εδώ και 15 χρόνια!), όχι κολλητό, τάχα μου άνθρωπο των γραμμάτων που γράφει και καμιά επιφυλλίδα στον Τύπο, όπως καλή ώρα, αλλά μάνατζερ πολιτισμού με ευρείς ορίζοντες, που συγκινούν ακόμη και τον Bill Gates! Χρειάζεται και ΔΣ με κάποιες ειδικές γνώσεις, όχι απλώς δημοτικούς συμβούλους με ευαισθησία στον πολιτισμό. Με γιατρούς, δικηγόρους και μηχανικούς του Δήμου, όσο κι αν είναι επιτυχημένοι στον τομέα τους, δεν προχωρά η Βιβλιοθήκη. Ποια όμως είναι τα βαθύτερα προβλήματα της στασιμότητας;
1. Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΤΟΝ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ. Δεν υπάρχουν λεφτά. Αυτή την καραμέλα τη βαρεθήκαμε. Για «μπρε μπρε» και για άλλα έχουμε, για την Παιδεία όχι. Η αλήθεια είναι, δεν φέρνει ψήφους. Αν δεν υπάρχουν χρήματα, αν ο Δήμος δεν μπορεί να αναπτύξει τη Βιβλιοθήκη, ας την κάνει Δημόσια. Ούτε αυτό το θέλει. Να φύγουν από χέρια μας οι «Θησαυροί»; Ντροπή. Τόσο δύσκολο ήταν να ενταχθεί η Βιβλιοθήκη σε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα, ή να χρηματοδοτηθεί από τον Τοπικό Πόρο; Αλήθεια, πού πήγαν τα εκατομμύρια του Τοπικού Πόρου; Κάποιος φίλος ανέλαβε παλιότερα επικεφαλής υπηρεσίας της Τ. Αυτοδιοίκησης. Ορεξάτος για δουλειά ζήτησε να γίνει μικρή ειδική βιβλιοθήκη, να αγοραστούν όργανα κλπ. Του κόψανε τη φόρα λέγοντας ότι τον διορίσανε, για να έχουνε έναν «υπεύθυνο» σε αυτήν τη θέση, και όχι για να παράγει έργο. Αυτό συμβαίνει και με τη Βιβλιοθήκη. Τη βρήκαμε, ας την έχουμε, για να λέμε…
2. ΑΓΝΟΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Η Βιβλιοθήκη δεν είναι απλώς για να δανείζει κάποια λογοτεχνικά βιβλία, ή να βοηθά κάποιους τοπικούς λογίους στην έρευνα για το χωριό τους. Καλά και άγια κι αυτά. Η Βιβλιοθήκη όμως πρέπει να καταστεί πνευματικός θεσμός της περιοχής. Είναι τόσο σημαντικό, όσο και τα μέτρα για την Οικονομία. Δεν αρκούν οι αναφορές περί πολιτισμού, η επιχορήγηση τοπικών χορευτικών συλλόγων και των φανών. Καλά κι αυτά, αλλά δεν είναι ο πυρήνας του πολιτισμού. Ο πολιτισμός δεν είναι τυποποιημένο τουριστικό προϊόν και προγονολατρία. Για να γίνει αυτό, πρέπει και οι υπεύθυνοι και διοικούντες να εμφορούνται από «Πνεύμα» Παιδείας και όχι απλώς από νοοτροπία εξουσίας και διάθεση προβολής.
3. ΦΟΒΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΑΓΝΟΙΑΣ. Η έλλειψη πνεύματος Παιδείας εκ μέρους της διοίκησης, αλλά και η έλλειψη ειδικής επιστημονικής κατάρτισης, προκαλεί φοβία στους υπευθύνους ότι θα εκτεθούν από κάποιον ειδικό. Έτσι, όταν γίνεται κάποια εποικοδομητική κριτική, ακούγεται το «Α ρα, απ’ τι δώϊα, τι ξέρ’ς ισύ» – όχι έτσι βέβαια, αλλά με κομψότερο «πολιτισμένο τρόπο». Αυτό είναι κλείσιμο λόγω άγνοιας στην εσωστρέφεια, και επιθετικότητα σε κάθε τι που απειλεί την εσωστρέφεια. Η άγνοια πάντα δημιουργεί φόβο. Κανείς όμως δεν περιμένει από κανένα Δήμο να είναι φορέας πνευματικός, περιμένει όμως να έχει την πολιτική βούληση να προωθήσει τον πολιτισμό. Κανείς δεν περιμένει από τον βιβλιοθηκονόμο να έχει ειδικές γνώσεις περί παλαιών βιβλίων, χειρογράφων και αρχείων –δεν είναι αυτή η δουλειά τους–, αλλά να συνδράμουν τους φιλολόγους-ιστορικούς, που βέβαια δεν είναι βιβλιοθηκονόμοι. Κανείς δεν τα ξέρει όλα, πολιτική για τον πολιτισμό, διοίκηση, βιβλιοθηκονομία, έρευνα. Όποιος νομίζει όμως ότι τα ξέρει όλα, φοβάται ότι θα εκτεθεί, γι’ αυτό δεν αφήνει κάποιον που ξέρει να κάνει τη δουλειά του.
4. ΤΕΧΝΟΚΡΑΤΙΚΗ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΣΤΙΚΗ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑ. Δεν φταίει μόνον ο Δήμος, αλλά και ολόκληρη η τοπική κοινωνία. Αυτό που ενδιαφέρει όλους είναι πώς θα βγάλουμε λεφτά να περνάμε καλύτερα. Ειδικά η περιοχή μας διακατέχεται από μια νοσηρή νοοτροπία ΔΕΗτζήδων, μηχανικών και τεχνοκρατών. Κάτοικοι, βουλευτές, πολιτευτές, μαγαζάτορες προσκυνούν τη ΔΕΗ και τα οικονομικά οφέλη. Ούτε ο μολυσμένος αέρας του πτοεί, ούτε ο καρκίνος και οι θάνατοι. Ωραία, αλλά η ΔΕΗτζίδικη νοοτροπία –δηλ. η οικονομική ευμάρεια με κάθε τίμημα, και η καύχηση ότι παίρνω καλό μισθό από τη ΔΕΗ– έχει μολύνει τις ψυχές μας. Τι γελοιότητα, τι κενότητα, Θεέ μου! Κι αν δεν το πληρώσουν με τον βιολογικό θάνατο των παιδιών τους, θα το πληρώσουν με τον ψυχικό θάνατο. «Τυφλοί και μωροί», που αναφωνεί με παράπονο και πόνο κι ο καημένος ο Χριστός.
5. ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΠΟΔΙΣΗ ΕΞΕΛΙΞΗΣ. Αυτό είναι το χειρότερο και δεν συμβαίνει μόνον στη Βιβλιοθήκη. Και στο Λαογραφικό Μουσείο μια από τα ίδια, όπως γράφει και ο φίλος Δημ. Μυλωνάς. Επί χρόνια ο Δήμος διοικούνταν συγκεντρωτικά. Καλοί και οι Σκαρκιώτες, καλά και τα «Ας» και τα «Αλλούρα», αλλά ζούμε πλέον στο 2010. Δεν είναι δυνατόν η Κοζάνη να διαθέτει αρκετούς νέους επιστήμονες σε όλους τους τομείς και ειδικά στον πολιτισμό, αλλά η διοίκηση και ο σχεδιασμός να εξαρτάται από τον «ντεμέκ» πολιτικό λόγο και τα «οράματα» ενός. Η Γερμανία προοδεύει, επειδή λειτουργεί άψογα η συλλογικότητα και η αξιοκρατία. Δεν είναι δυνατόν να υπογράφει ο δήμαρχος για το χαρτί τουαλέτας της Βιβλιοθήκης (που κι αυτό δεν υπάρχει)! Θετικό παράδειγμα ο διευθυντής της Βιβλιοθήκης Βεροίας. Έχει σε κάθε τομέα τους σωστούς ανθρώπους, ενώ αυτός έχει τη γενική εποπτεία. Και δεν είναι δήμαρχος. Η εξουσία είναι γλυκιά, γίνεται όμως μπούμερανγκ, όταν δεν την υπηρετείς προς όφελος των πολιτών. Γίνεται επίσης ανάσχεση για τη νέα γενιά, που ξέρει πολύ περισσότερα και σε περιμένει στη γωνία. Αν δεν της δώσεις την ευκαιρία να εκφραστεί και να δώσει αυτά που ξέρει για το καλό όλων, θα σε πετάξει σαν μικρή κουκίδα. Κάποτε οι μεγάλοι άνδρες πρέπει να ξέρουν να πηγαίνουν σπίτι τους, και να δίδουν τη σκυτάλη. Αλλιώς γίνονται βαρετοί, ή γραφικοί γέροι, όπως ο καημένος αείμνηστος Α. Παπανδρέου.
Καλοί άνθρωποι είναι δήμαρχοι και σύμβουλοι, γνωστοί και φίλοι. Προσωπικά ιδιαίτερα συμπαθής και ο νυν δήμαρχος Λάζος Μαλούτας και ο παλιός πρόεδρος της Βιβλιοθήκης Χάρης Γελαδάρης. Όμως, «Φίλος Πλάτων, φιλτέρα η Αλήθεια». Ο Δήμος Κοζάνης εδώ και χρόνια έδειξε ότι ούτε θέλει, ούτε ξέρει, ούτε επιτρέπει την ανάπτυξη της Βιβλιοθήκης. Τα γράφω προ των εκλογών, ελπίζοντας ο επόμενος δήμαρχος να ευαισθητοποιηθεί. Ο πολιτισμός είναι σοβαρή υπόθεση. Καλή και η Οικονομία, αλλά ο άνθρωπος έχει και ψυχή. Ο πολιτισμός είναι η σωτηρία μας. Σε αυτόν συμβάλλει η οικογένεια, το σχολείο, η εκκλησία, αλλά και η Βιβλιοθήκη. Μην αναρωτιέστε λοιπόν αν αύριο τα παιδιά μας κάψουν την Κοζάνη. Η έλλειψη πολιτισμού θα φταίει. Τότε, τα παράπονα στον δήμαρχο.
