«Ελεύθερο πνεύμα ονομάζεται ο άνθρωπος που σκέφτεται διαφορετικά απ ‘ό,τι αναμένεται απ’ αυτόν με βάση την καταγωγή του, τον περίγυρό του, την τάξη του και το λειτούργημά του. Αυτός είναι η εξαίρεση, τα αλυσοδεμένα πνεύματα είναι ο κανόνας […]».
Αυτός είναι ο ορισμός του ελεύθερου πνεύματος και αυτή είναι η ομάδα των ανθρώπων στους οποίους αφιερώνεται το Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρωπινό από τον ίδιο τον Νίτσε και η αφιέρωση εμφανίζεται εν είδη υπότιτλου. Με έναν τόσο απομυθοποιητικό και πολλαπλώς ερμηνεύσιμο υπότιτλο, ο Νίτσε είναι σαν να απευθύνεται σε μια φανταστική ή φαντασιακή κοινότητα «ελεύθερων πνευμάτων», με πρώτο πολίτη τον Βολταίρο (1694-1778). Στην πρώτη έκδοση του έργου το 1878, η αφιέρωση ήταν αποκλειστικά προς τον Βολταίρο,τις απόψεις του οποίου ο Νίτσε θαύμαζε απεριόριστα, για την επέτειο των 100 χρόνων από τον θάνατό του.
Το Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο κυκλοφόρησε σε δυο τόμους με τον πρώτο να εκδίδεται το 1878 και τον δεύτερο το 1880. Είναι το πρώτο βιβλίο, στο οποίο ο Νίτσε υιοθετεί τη φόρμα των σύντομων αφορισμών και πράγματι, πρόκειται για μια συλλογή αφορισμών που αποτελούνται από λίγες μόνο λέξεις ή και ολόκληρες σελίδες, με τους περισσότερους πάντως να είναι σύντομες κι αριθμημένες παράγραφοι. Σχεδόν όλες μάλιστα από τις παραγράφους,εισάγονται με έναν σύντομο τίτλο και στο σύνολό τους μοιάζουν αφενός σαν να συστέλλουν τη δοκιμιακή γραφή και να «κατακερματίζουν τη φιλοσοφική γνώση» και αφετέρου σαν να είναι καθημερινές σημειώσεις σε προσωπικό ημερολόγιο.
Η συγκεκριμένη μορφή καθιστά το ίδιο το έργο ευανάγνωστο (παρόλο που κάθε ελεύθερο πνεύμα θα συναντήσει την αυτό-επιβαλλόμενη δυσκολία της ερμηνείας του φιλοσοφικού λόγου εν γένει), ενώ η χρήση προστακτικών («Αναγκάστε ένα αλυσοδεμένο πνεύμα να εκθέσει τους λόγους του…») και η συνεχής χρήση μεταφορικού λόγου («Ο φθόνος και η ζήλεια είναι τα γεννητικά όργανα της ανθρώπινης ζωής») κάνουν τη φιλοσοφία του Νίτσε κομμάτι της καθημερινότητας κάθε ελεύθερου πνεύματος.
Οι φιλοσοφικές τοποθετήσεις του Νίτσε παρουσιάζονται σαν να είναι κατανεμημένες σε ένα φάσμα πανανθρώπινων ζητημάτων. Ξεκινούν από τις ιδέες του για την τέχνη, την απογοήτευση του εαυτού, τη μεταφυσική και τα όνειρα, την πίστη, την πολιτική, τον γάμο, τις γυναίκες, το κράτος, το χρήμα, τον πόλεμο, την εξουσία, την εργασία κ.α.και καταλήγουν σε άμεσες κι ευθύβολες σκέψεις για συγκεκριμένα πρόσωπα ή ομάδες ανθρώπων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της πιο «προσωποποιημένης» θεματολογίας,είναι ενδεικτικά οι σκέψεις του για τα Λάθη του Γκαίτε, τον Ρόμπερτ Σούμαν ή για το πώς να ξεχωρίζει κανείςτους Πιο Επικίνδυνους Γιατρούς.
Επιπλέον, στο σύνολο του έργου υπάρχουν συχνές αναφορές στη φιλοσοφία του Σοπενχάουερ (1788-1860), οι απόψεις του οποίου αλλά και ο αφοριστικός τρόπος γραφής του επηρέασαν βαθύτατα τον Νίτσε.Από τα παραδείγματα που εμπεριέχονται στους αφορισμούς τού Ανθρώπινο, Πάρα Πολύ Ανθρώπινο δεν λείπει φυσικά και η επίκληση στον ελληνικό μύθο, αφού ο Νίτσε ήταν μέγας λάτρης και μελετητής των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.
Τέλος, δεν θα μπορούσαμε να παραβλέψουμε την εξαιρετική μετάφραση του Ζήση Σαρίκα, ο οποίος επί 25ετίας μελετά και μεταφράζει τα έργα του Νίτσε και παραδίδει στο ελληνόφωνο κοινό για πρώτη φορά μεταφρασμένο ολόκληρο το έργο του.
Φρίντριχ Νίτσε
Ανθρώπινο, Πάρα Πολύ Ανθρώπινο
Μετάφραση: Ζήσης Σαρίκας
Εκδόσεις ΠΑΝΟΠΤΙΚΟΝ
