Η ιστορία ως σκηνοθέτης καταγράφει γεγονότα, που ενίοτε δημιουργούν μια αλυσίδα στην ζωή της τοπικής κοινωνίας. Με διακριτικότητα, ευγένεια και ανθρωπιά , κάποιοι άνθρωποι, αφήσαν το προσωπικό τους στίγμα από εκεί που κάποτε περάσανε.
Η «Παναγιά Μικροκάστρου» είναι ένα από τα πολλά μοναστήρια του Ελλαδικού χώρου, αλλά ξεχωριστό και ιδιαίτερο στην τοπική κοινωνία της Δ. Μακεδονίας.Ένα παλιό και ιστορικό μοναστήρι στο οποίο έδωσε ζωή , ο Μικρασιάτης στην καταγωγή, Μητροπολίτης – τότε – Σιατίστης Ιάκωβος. Από το 1945 που είχε επιλεγεί στην θέση αυτή, έως το 1958 που έφυγε για την Μητρόπολη Μυτιλήνης, άφησε ένα τεράστιο κοινωνικό και φιλανθρωπικό έργο στην περιοχή και κυρίως στο μοναστήρι της Παναγιάς στο Μικρόκαστρο.
Το Μικρόκαστρο ήταν ένα συνηθισμένο χωριό του Βοϊου , κυρίως γεωργοκτηνοτροφικό , αλλά η ιδιαιτερότητα αυτού βρισκόταν στο μοναστήρι της Παναγιάς. Ήταν αυτό που τράβηξε το ενδιαφέρον του Μητροπολίτη Ιακώβου από την πρώτη στιγμή και ο οποίος αποφάσισε όχι απλά να το ανακαινίσει , αλλά να το καταστήσει κέντρο θρησκευτικής και κοινωνικής δράσης για ολόκληρη την επαρχία Βοϊου και την Δ. Μακεδονία γενικότερα.
Μπορεί τα σχέδια του Μητροπολίτη να καθυστέρησαν κάπως λόγω του εμφυλίου που μαίνονταν στην χώρα, αλλά
με το τέλος αυτού, τα σχέδια του τα έκανε πράξη. Όλα όσα υπήρχαν γύρω από τον ναό της Παναγιάς ήταν παλιά πλινθόκτιστα και ετοιμόροπα κτίρια, τα οποία γκρέμισε και στην θέση τους ανοικοδόμησε τρία νέα κτίρια.
Την Πρακτική Γεωργική Σχολή (1952) που αργότερα το κτίριο χρησιμοποιήθηκε ως Πρεβαντόρειο, το Οικοτροφείο της Επαγγελματικής και Οικοκυρικής Σχολής απόρων ορφανών κοριτσιών « η Θεοτόκος » (1954) και στην βόρεια πλευρά κτίστηκε (1957) κτίριο για την εγκατάσταση των εργαστηρίων της Οικοκυρικής Σχολής. Υπήρξαν επίσης όλα τα απαραίτητα για τον κύκλο της προσφοράς, όπως ζυμωτήριο, φούρνος, πλυντήρια, αποθήκες, εργαστήρια της Σχολής, χώροι φιλοξενίας επισκεπτών και μαγειρείο.
Στην Μονή ανήκαν επίσης βοσκοτόπια, πρόβατα, γελάδια, οπωροφόρα δένδρα και μπαξέδες, κάτι που βοήθησε την περιοχή ιδιαίτερα στα δύσκολα χρόνια της μετακατοχικής περιόδου, να μην πεινάσει.
Αργότερα το κτίριο της Οικοκυρικής Σχολής μετατράπηκε σε γηροκομείο , δίνοντας χαρά στους απόμαχους της ζωής. Κατάφερε ο Μητροπολίτης Ιάκωβος να κινητοποιήσει , για την περάτωση όλων αυτών των έργων , κάθε δύναμη που θα μπορούσε να προσφέρει βοήθεια στο έργο αυτό. Όπως ο ίδιος ο Μητροπολίτης καταθέτει για εκείνες του τις προσπάθειες, βοήθεια δέχθηκε από την κυβέρνηση και κατόπιν προσκλήσεώς του είχε επισκεφθεί την Μονή ο ίδιος ο Πρωθυπουργός Κων. Καραμανλής , (7 Ιουνίου 1957) και η Βασίλισσα Φρειδερίκη (1956). Βοήθεια δέχθηκε επίσης από την ΑΤΕ, το Β΄ Σώμα Στρατού, που με τα μηχανήματά του διαμόρφωσε τον χώρο και μετέφερε υλικά, την προσωπική εργασία του 521 τάγματος πεζικού Εράτυρας, τον Ελβετικό Ερυθρό Σταυρό, τους ομογενείς των Η.Π.Α. και από κατοίκους της γύρω περιοχής. Όλοι με μεγάλη προθυμία προσέφεραν εθελοντική εργασία για να προχωρήσουν τα έργα στο μοναστήρι της Παναγιάς.
Από το 1957 λειτούργησε και αποθήκη τροφίμων που μοίραζε τρόφιμα σε άπορες οικογένειες σε ολόκληρη την επαρχία Βοϊου, η οποία ήταν από τις φτωχότερες της χώρας. Αργότερα λειτούργησε και δημοτικό σχολείο εντός του συγκροτήματος , με δάσκαλο για χρόνια τον Νεαπολίτη Θεοφάνη Τουλιόπουλο.
Ήταν μια εποχή φτωχή στην υπό συγκρότηση μεταπολεμική Ελλάδα, αλλά ο Μητροπολίτης Ιάκωβος απέδειξε πως όταν τα αισθήματα προσφοράς και αγάπης περισσεύουν , πολλά μπορούν να υλοποιηθούν μέσα από κοινωφελείς σκοπούς.
Έτσι , τις αξίες της Χριστιανικής προσφοράς και αγάπης τίμησαν όλοι όσοι υπηρέτησαν το Μοναστήρι της Παναγιάς Μικροκάστρου. Στην είσοδο του παλιού Μοναστηριού υπήρχε η επιγραφή : « Η ιερά και σεβάσμια αυτή μονή της κοιμήσεως της Θεοτόκου Μικροκάστρου, ιδρυθείσα το 1753, ανακαινίσθη ατρύτοις κόποις και μόχθοις του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σισανίου & Σιατίστης κου Ιακώβου κατά τα έτη 1950 – 1958, επισκευασθέντος του ιερού ναού ανεγερθέντων των τριών κτιρίων, ένθα εγκαταστάθησαν τα ευαγή ιδρύματα αυτής ».
Εκείνα τα ευαγή ιδρύματα (γηροκομείο, ορφανοτροφείο, πρεβαντόρειο κ.λ.π.) γύρω από την εκκλησία της Παναγιάς, γεμάτα ζωή κάποτε να δείχνουν τον κοινωνικό ρόλο της εκκλησίας, εδώ και χρόνια είναι άδεια. Το
κάθε ίδρυμα είχε ξεχωριστή αξία και αυτό έδειχνε το μεγαλείο της Χριστιανοσύνης , όταν λειτουργεί προσφέροντας αγάπη.
Η κα Μαριάνθη, από τους τελευταίου εναπομείναντες Εκείνης της περιόδου, ήταν η ψυχή του ορφανοτροφείου κάνοντας τα ορφανά να αισθάνονται αγάπη και πως δεν είναι μόνα στον κόσμο.
Στο Πρεβαντόρειο τα αδενοπαθή και ασθενικά παιδιά έχαιραν προστασίας και στήριξης στα δύσκολα εκείνα μεταπολεμικά χρόνια και το γηροκομείο έδινε χαρά στους απόμαχους της ζωής.
Περίσσευμα στοργής και αγάπης βασίλευε εκεί, με τον Μητροπολίτη Ιάκωβο να δίνει τον τόνο. Μαζί του στον δρόμο αυτό ο ηγούμενος της μονής Μακάριος, ο πατέρας Χρυσόστομος Ζαφειρόπουλος , ο μετέπειτα Μητροπολίτης Πολύκαρπος , ο καλόγερος Αντώνιος, ο μπάρμπα- Χρήστος Παπαϊωάννου, ο μπάρμπα –Γιάννης Ζαγκοντίνος και ο Θωμάς Βαχτσιαβάνος. Οδηγός των ιδρυμάτων της μονής ο Θωμάς και παράλληλα λειτουργός – συντηρητής στο μηχανοστάσιο παραγωγής ρεύματος του συγκροτήματος , κάτι πρωτοποριακό για την εποχή τους, έδωσε την ψυχή του για όλα αυτά και είναι ο τελευταίος που « έφυγε » πρόσφατα, από τους « υπηρέτες » εκείνης της εποχής στο μοναστήρι της Παναγιάς.
«…τον άνθρωπο που διακόνησε ταπεινά στο Μοναστήρι της Παναγιάς», όπως αναφέρει στο ιδιόγραφο αφιέρωμα στο βιβλίο της Μονής η καθηγουμένη Θεολογία Μοναχή και οι αδελφές της Παναγίας Μικροκάστρου, Δεκαπενταύγουστο του 2003.
Μεγάλη και η προσφορά του Κοζανίτη Αρχιμανδρίτη Στέφανου Ρήνου από το 1981 στο μοναστήρι με έργα ανάπλασης, με προσφορά στον συνάνθρωπο, ένα έργο αναγνωρισμένο από όλους.
Το μοναστήρι της Παναγιάς υπήρξε κέντρο αγάπης και κοινωνικής προσφοράς, με ανοιχτές πόρτες σε όλους, όλες τις ώρες του 24ώρου, αλλά η μορφή του άλλαξε όταν στην 10ετία του 1980 έκλεισαν τα «ευαγή» ιδρύματα και από το 1993 η Ι. Μ. Παναγιάς Μικροκάστρου με Προεδρικό διάταγμα χαρακτηρίστηκε γυναικείο μοναστήρι.
Όλα από την επομένη του Π.Δ. «σφραγίσθηκαν» με έναν ψηλό μαντρότοιχο !
Τα « ευαγή » ιδρύματα εκείνης της εποχής που τόση χαρά έδιναν σε ανθρώπους που είχαν ανάγκη, παραμένουν άδεια. Τα προβλήματα όμως στην κοινωνία είναι πολλά και επίκαιρα όσο ποτέ. Ίσως οι μοναχές που έχουν σήμερα υπό την επίβλεψή τους την Ιερά Μονή , να γνωρίζουν κάτι περισσότερο.
Με δεδομένη την κοινωνική ευαισθησία του Μητροπολίτη Σισανίου και Σιατίστης Παύλου, θα μπορούσε ίσως να υπάρξει ελπίδα επαναλειτουργίας κάποιων εκ των ιδρυμάτων εκείνων
Διαμαντής Θωμά Βαχτσιαβάνος
