Η ίδρυση της Ιερής Μονής της Παναγίας Σουμελά στον Πόντο

Παναγιώτη Γεωργίου Απαζίδη
Συνταξιούχου Εκπαιδευτικού
Α/θμιας Εκπαίδευσης

Κοζάνη 10/9/2011

Πόντος, πηγή αγιότητας και θεμέλιο του Μοναχικού βίου. Η Ιερή Μονή του Πόντου “Παναγία Σουμελά κατά την παράδοση, ιδρύθηκε το 386 μ.Χ. περίπου από τους Αθηναίους μοναχούς Βαρνάβα (κατά κόσμον Βασίλειον) και Σωφρόνιον (κατά κόσμον Σωτήριχο).
Αυτοί έγιναν μοναχοί “κατ’ αποκάλυψιν’’ της Παναγίας. Πήραν δε την εντολή απ’ αυτήν, αφού λάβουν το αγγελικό σχήμα, να ιδρύσουν Ιερή μονή στο όρος Μελά της επαρχίας Τραπεζούντας και εκεί να εγκαταστήσουν τη φυλασσομένη στην Αθήνα Πάνσεπτη εικόνα της.
Η αγία αυτή εικόνα της Παναγίας Θεοτόκου, κατά την παράδοση, είναι μία από τις τρεις ιερές εικόνες της Παναχράντου Θεοτόκου, που ιστορήθηκαν από τον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά. Οι άλλες δύο άγιες εικόνες φυλάσσονται, η μία στη μονή του Μεγάλου Σπηλαίου στα Καλάβρυτα της Πελοποννήσου, η δε άλλη στη μονή Κύκκου της Κύπρου.
Από την παράδοση αυτή επηρεάστηκε η ορθόδοξη υμνολογία, που ψάλλει κατά το Μικρό Παρακλητικό Κανόνα προς την Υπεραγία Θεοτόκο: “Άλαλα τα χείλη των ασεβών, των μη προσκηνούντων την Εικόνα Σου την Σεπτήν, την ιστορηθείσαν υπό του Αποστόλου, Λουκά ιερωτάτου, την οδηγήτριαν’’.
Όταν ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγράφισε την ιερή εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου με τον Κύριο Ιησού Χριστό στην αγκαλιά της, με ζωγραφική τέχνη με κερί, αυτήν και τις άλλες δύο “τες εσίμωσεν’’ο Απόστολος στην Παναμώμητη, Μητέρα του Κυρίου ρωτώντας την “αν της ήρεσεν’’ εκείνη τότε του είπε: “Η χάρις του εξ εμού τεχθέντος δι’ εμού είη μετ’ αυτών’’ Την αγία αυτή εικόνα ο Ευαγγελιστής Λουκάς τη μετέφερε πάντοτε μαζί του, όσο ζούσε.
Μετά το θάνατο του Αποστόλου και Ευαγγελιστή Λουκά ο οποίος πέθανε, κατά το Νικηφόρο Κάλλιστο, στη Θήβα της Βοιωτίας σε ηλικία ογδόντα ετών, μάλιστα “αναρτηθείς επί καρποφόρου ελαίας’’ η θαυματουργή αυτή εικόνα μεταφέρθηκε από τη Θήβα στην Αθήνα από τον Ανανία, μαθητή αυτού. Κατά την ίδια παράδοση, κατατέθηκε στο ναό, που ανεγέρθηκε ειδικά γι’ αυτό στην πόλη των Αθηνών, κοντά στη Στοά του Αδριανού. Επονομάστηκε δε Μεγάλη Παναγία η Αθηναία. Σχετικά αναφέρεται το εξής: “Ναόν οι ιθαγενείς περικαλλή ου μακράν ανεγείραντες, ανεστήλωσαν εν αυτώ την αγίαν εικόνα επονομάσαντες αυτήν έκτοτε Αθηναίαν’’.
Από αυτόν το ναό η Πάνσεπτη εικόνα της Παναγίας της Αθηναίας (της Αθηνιώτισσας), “απέπτη’’πέταξε κατά την παράδοση, περί το έτος 386 μ.Χ. βασταζομένη από δύο αγγέλους και ήρεμα “μετεωροπορούσα” προς ανατολάς έφτασε στο όρος Μελά της Τραπεζούντας. Εκεί μετονομάστηκε Παναγία Σουμελά (Σουμελά, κατά το ποντιακό γλωσσικό ιδίωμα, απο το: εις του Μελά (το όρος → στου Μελά → σου Μελά→ Σουμελά, Σουμελιώτισσα).
Με υπόδειξη της Παναγίας, δι’ ενός γείτονα ερημίτη, αναχώρησαν από την Αθήνα, από το ναό της Μεγάλης Παναγίας, για το όρος Μελά της Τραπεζούντας του Πόντου και οι Θεοφόροι Πατέρες Βαρνάβας και Σωφρόνιος, που υπηρετούσαν στο ναό ως ιερείς, αφού έλαβαν το αγγελικό σχήμα.
Υπό τη σκέπη και την ευλογία της Μεγαλόχαρης Παναγίας οι δύο πατέρες ξεκίνησαν για το ιερό ταξίδι. Ένα ταξίδι μακρόχρονο, κοπιώδες, ιδιαίτερα δύσκολο,, αλλά και ιερό, γεμάτο πίστη, ευλάβεια, δέος, γοητεία και αγιότητα.
Οι άγιοι Πατέρες πέρασαν από πολλούς υπερένδοξους, ειδυλλιακούς θρησκευτικούς, ιστορικούς τόπους της ένδοξης ελληνικής γης, από εντυπωσιακές πόλεις, χωριά και μοναστήρια με καταπληκτικό και αξιοθαύμαστο πολιτισμό, από πανέμορφες στεριές και ακρογιαλιές. Διέσχισαν μαγευτικές θάλασσες, καταπράσινα δάση και παράξενα ποτάμια. Γνώρισαν τους εκεί Έλληνες, φιλόξενους, δραστήριους, εφευρετικούς, δημιουργικούς, θεοσεβείς με ξεχωριστή και εντυπωσιακή μόρφωση και παιδεία, με πρωτόγνωρη πνευματική, ηθική, θρησκευτική, ανθρωπιστική, κοινωνική, εθνική και καλλιτεχνική ευαισθησία με ακλόνητη πίστη στις γνήσιες αξίες και αρχές της ζωής.
Τελικά, οι δύο σεβάσμιοι Πατέρες, Βαρνάβας και Σωφρόνιος, έφτασαν στα ευλογημένα από το Θεό και δοξασμένα χώματα του ελληνικού Πόντου, στο όρος του Μελά της Τραπεζούντας, στο ιερό Σπήλαιο.
Όταν μπήκαν μέσα στο σπήλαιο, έμειναν κατάπληκτοι. Ένα εκθαμβωτικό φως, κατά την παράδοση, άστραψε στην κορυφή του σπηλαίου, ενώ ακούονταν κατανυκτικές αγγελικές ψαλμωδίες. Και ως εκ θαύματος, αντίκρισαν στο βάθος την ιερή εικόνα της Μεγάλης Παναγίας, της Αθηναίας.
Στο σπήλαιο αυτό οι δύο πατέρες άρχισαν και ολοκλήρωσαν την ανοικοδόμηση ναού, αφιερωμένου στην Πανάχραντη Θεοτόκο με τη μετονομασία Παναγία Σουμελά, με την πολύτιμη συνδρομή και βοήθεια α) Της Μονής Βαζελώνος. Ενώ ήταν άσιτοι, οι θεοφόροι πατέρες και διατρέφονταν για 17 μέρες με βότανα, ο Ηγούμενος της μονής του Τιμίου Προδρόμου του Βαζελώνος, κατ’ εντολήν του Ιωάννου Προδρόμου και Βαπτιστού “σπεύσον εγερθήναι, οι γάρ δούλοι της του Κυρίου Μητρός, λιμώ και αθυμία συνέχονται εν τώδε τω όρει…..’’ έστειλε τρεις μοναχούς: Βαρθολομαίο, Ιουστίνο και Νικήτα, επικομίζοντας “εφ’ ημιόνους’’ τα της αυταρκείας και ανήγγειλεν ότι ήρθαν κατ’ “αποκάλυψιν’’ του Τιμίου Προδρόμου.
Από τότε μέχρι το έτος 1800, σε αντάλλαγμα και ένδειξιν ευγνωμοσύνης, η μονή Σουμελά έστελνε στη μονή Ζαβουλών ή Βαζελών “κατ’ ενιαυτόν μεν πεντήκοντα άσπρα συν κηρώ και ελαίω ανά οκάδας δώδεκα, καθ’επταετείαν δε επτά έτη ημίονον’’και β) του Θεοσεβούς Ποντιακού Ελληνικού πληθυσμού.
Ο τόπος του Σπηλαίου ήταν άνυδρος (δεν είχε νερό). Γι’ αυτό, κατά την παράδοση οι δύο ευλαβείς Πατέρες προσευχήθηκαν με ιδιαίτερη κατάνυξη προς το Χριστό και τη Θεοτόκο. Και ω του θαύματος! Ακούστηκε φωνή προερχόμενη από την εικόνα της Παναγίας, λέγουσα: “Ιδού, αγαπητοί, δίδονται υμίν ύδωρ εξ ανίκμου πέτρας αέναον, ου μόνον σωματικής δίψης, αλλά και πάθους παντός ακεσώδυνον τοις εν πίστει μεταλαμβάνουσι’’ Δηλαδή:
“Να αγαπητού μου, σας δίνεται νερό αιώνιο και ιαματικό, όχι μόνο για τη σωματική δίψα, αλλά και φάρμακο για κάθε ασθένεια σ’ εκείνους που το πίνουν με ευλαβική πίστη’’. Αμέσως η πέτρα του Σπηλαίου, κάτω από την αγία εικόνα, σχίστηκε κι άρχισαν να πέφτουν μεγάλες στάλες νερού “Ως και μέχρι σήμερον φαίνεται μη παυόμενος ο θεόμβροτος ούτος σταλαγμός’’. Δηλαδή: “Μέχρι και σήμερα φαίνεται να μη σταματά αυτός ο σταλαγμός του θείου νερού’’.
Τα χρόνια περνούσαν και ο περιώνυμος ποντιακός ελληνισμός μεγαλουργούσε σ’ όλους τους τομείς της ζωής, ζώντας ταυτόχρονα τραγικές καταστάσεις εξαιτίας της τουρκικής βαρβαρότητας. Κι ήρθε η φρίκη του τραγικού ξεριζωμού και της θλιβερής προσφυγιάς των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας, συγκλονιστική τραγωδία για τον Ελληνισμό.
Όσοι απόμειναν συγκλονισμένοι και πανδυστυχείς εγκατέλειψαν τα πατρώα εδάφη και έφτασαν στην αγκαλιά της πολυπόθητης Μητέρας Ελλάδας. Κι αργότερα μεταφέρθηκε και η Πανσεβάσμια Εικόνα της Παναγίας Σουμελά, που σκέπει και ευλογεί τον ορθόδοξο Ελληνικό λαό.
Ο ιερός αυτός ναός και η Πάνσεπτη εικόνα της Παναγίας Σουμελά υπήρξαν ανά τους αιώνες και θα αποτελούν και στους επερχόμενους αιώνες, για πάντα, πανίερο, ακατάλυτο και αιώνιο σύμβολο για τον Ποντιακό Ελληνισμό και γενικά για όλους τους “απανταχού’’ Έλληνες ανεξαιρέτως. Ένα σύμβολο που ακτινοβολώντας στα πέρατα της οικουμένης ενσαρκώνει και εκφράζει εντυπωσιακά το μεγαλείο, τη θρησκευτική και εθνική συνείδηση, τα πρωτόγνωρα μεγαλουργήματα, την καταπληκτική πολιτιστική ανάπτυξη, την αξιοθαύμαστη πρόοδο σ’ όλους τους τομείς της ανθρώπινης ζωής και δραστηριότητας, τους ηρωισμούς, αλλά και τις θυσίες, τις τραγικές δυστυχίες, τα οδυνηρά δεινά, τις αβάστακτες πίκρες, του ξεριζωμού και της προσφυγιάς, των ολεθρίων πολέμων και συγκρούσεων, τα δάκρυα και τους καημούς του ενδόξου αλλά και πολύπαθου Ελληνισμού.
Ακολουθεί αναφορά στους τόπους από τους οποίους οι δύο Πατέρες, που αναχώρησαν από την Αθήνα, το ναό της Μεγάλης Παναγίας, για να φτάσουν στο όρος Μελά της Τραπεζούντας.
“Πόθεν εδάβαν οι όσιοι Βαρνάβας και Σωφρόνιος και έφτασαν στην Αθήναν ους το όρος Μελά Τραπεζούντας’’.
Αθήνα (ναός Μεγάλης Παναγίας).
Ι. Μοναστήρι. Ηγούμενος Θεόδουλος.
2. Λάρισα.
3. Όρος Κελλίων (Μετέωρα).
4. Μέρη Μεσημβρίας (χωριά επαρχίας του νομού Θεσσαλονίκης).
Μοναστήρι της Υπεραγίας Θεοτόκου, στο οποίο και φιλοξενήθηκαν μια εβδομάδα.
5. Θεσσαλονίκη. Προσκύνησαν τον τάφο του Αγίου Δημητρίου.
6. Όρος του Άθω. (Περιβόλι της Παναγίας), όπου είναι σήμερα χτισμένο το Βατοπέδι.
7. Σίρρις: Σέρραι. Στη θέση των αρχαίων Σερρών (ή της Σίρρεως της παιονικής, όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος). Πρόκειται για αρχαιότατη προελληνική πόλη που κατοικούνταν από Σιρροπαίονες.
8. Όρος Παπίκιον, Κομοτηνής. Μεγάλο Μοναστήρι με την αγία Μοναστική Αδελφότητα και τον Ηγούμενο Άγιο Βησσαρίωνα.
9. Πόλη Μαρώνεια, στις Ν.Δ. Ακτές της Θράκης στη χώρα των Κικκόνων. Σήμερα στη θέση της βρίσκεται το ομώνυμο χωριό της επαρχίας Κομοτηνής του νομού Ροδόπης.
10. Το ταξίδι συνεχίζεται προς ανατολάς, ώσπου έφθασαν την περιοχή της Αλεξανδρούπολης, στον ποταμό Έβρο, στο κοντινότερο χωριό.
11. Κάποτε έφθασαν σ’ ένα Μοναστήρι, του Τιμίου Προδρόμου, έξω απ’ την αρχαία πόλη Κύμφαλλο, όπου φιλοξενήθηκαν τρεις μέρες.
Κύψελα, σπουδαιότατη πόλη της Θράκης, στη συμβολή των ποταμών Έβρου και Εργίνου. Βρισκόταν κοντά στο τέρμα της μεγάλης στρατιωτικής οδού των Ρωμαίων, Εγνατίας, που ένωνε τις ακτές του Αδριατικού πελάγους με τον ποταμό Έβρο.
Στους βυζαντινούς χρόνους ονομαζόταν Κύψαλα ή Κύμψαλα.
Στη περιοχή που βρίσκονται τα ερείπιά της είναι κτισμένη η σημερινή πόλη Ύψαλα (τουρκ. Χαψιλάρ).
12. Ρούσιο (Ραιδεστός, τουρκ. TEKIRDAG). Παράλια πόλη της Τουρκίας (Ανατ. Θράκης), στις ακτές της Προποντίδος. Ιδρύθηκε ως αποικία των Σαμίων (6ο αι. π.Χ.) με την ονομασία Βισάνθη και μετονομάστηκε αργότερα Ραιδεστός.
13.Έφεσος (η). Μία από τις σπουδαιότερες Ιωνικές πόλεις της Μ. Ασίας προ των εκβολών του π. Καϋστρου, Β.Α. της νήσου Σάμου. Εδώ στην Έφεσο ζήτησαν οι δύο άγιοι Μοναχοί να τους οδηγήσουν στο ναό του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου.
Κάποιος Μοναχός, Αμβρόσιος, τους οδηγεί. Βρίσκοντας όμως σφραγισμένη τη θύρα, γονάτισαν και αφού την άνοιξαν με την προσευχή τους, προσκύνησαν και έφυγαν.
14. Λάτρος. Βουνό κοντά στη Μίλητο της Μ. Ασίας, το οποίο ονομαζόταν από τους αρχαίους “Λάτμος’’.
Επειδή δημιουργήθηκαν σ’ αυτό πυκνοί μοναχικοί συνοικισμοί, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Προρφυρογέννητος είχε δώσει στο Λάτρο την ονομασία “το κατ’ Έφεσον Άγιον Όρος’’.
Οι δύο όσιοι έρχονται στο περίφημο Μοναστήρι των Κελιβάρων, όπου παρέμειναν μία νύχτα και μετέλαβαν των Αχράντων Μυστηρίων.
15. Μαίανδρος (ο). Ποταμός της Μ. Ασίας στην περιοχή της Καρίας ή Καρικής, της Ν.Δ. Γωνίας της Μ. Ασίας.
Ανέβηκαν σ’ ένα μικρό βουνό και πέρασαν από μία Επισκοπή, όπου φιλοξενήθηκαν από τον Επίσκοπο δύο μέρες.
16.Γαλλήσιον. Οροσειρά της Μ. Ασίας στην Ιωνική ακτή, μεταξύ Εφέσου και Κολοφώνα.
17. Μονή του “Μεγάλου Αγρού κοντά στο Ρύνδακο ποταμό της Μ. Ασίας, ο οποίος ονομαζόταν από τους αρχαίους και Λύκος, με τις πηγές του στο όρος Όλυμπος και τις εκβολές του στην Προποντίδα, κοντά στην πόλη Κύζικο. Σήμερα λέγεται Αδιρνάς τσάι.
18. Ύστερα οι Όσιοι κατέβηκαν στο λιμάνι της Κρώμνας. Πόλις παράλιος της Βιθυνίας του Πόντου, αρχαιοτάτη, ής και “Όμηρος μέμνηται εν τω Παφλαγονικώ διακόσμω’’(Ιλιάς Β, 855).
Κατά Στέφανον τον Βυζάντιον “πόλις Παφλαγονίας η νύν Άμαστρις……. Σήμερα η τουρκική πόλη Άμαστρα.
19. Μετά από ταξίδι δύο εικοσιτετραώρων ποντοπορώντας έφθασαν στο περιβόητο λιμάνι της Τραπεζούντας. Ρώτησαν, να μάθουν αν υπάρχει ναός της Θεοτόκου στην Τραπεζούντα. Πληροφορήθηκαν πως υπάρχει ναός μεγάλος, επίσημος, με Εικόνα θαυματουργή. Αυτός δε ο ναός ονομάζεται “Παναγία Χρυσοκεφάλου
Ξεκίνησαν, λοιπόν για τον Ιερό της Παντάνασσας ναό, τον οποίον αντίκρισαν μετά από ολιγόχρονη πορεία προς τα ανατολικά της πόλεως.
Μπήκαν μέσα και έπεσαν μπροστά στη θαυματουργή Εικόνα της. Βρέχουν με δάκρυα το δάπεδο και προσεύχονται έχοντας τη διαίσθηση ότι εδώ κάπου κοντά θα εύρουν το ποθούμενο όρος του Μελά. Το βράδυ, όταν νύχτωσε πήγαν σ’ ένα μικρό Μοναστήρι που είναι χτισμένο έξω από μία πύλη, που λέγεται “Πύλη της αγίας Δυνάμεως’’ και διανυκτέρευσαν εκεί. Το Μοναστήρι λέγεται της “Παναγίας’’.
20. Όλασσα. Μια ωραία κωμόπολη, που βρίσκεται πάνω στο δημόσιο δρόμο Τραπεζούντας, Τζεβιζλίκ. Αλλιώς Δικαίσιμο, ανατολικά του Πυξίτη, κοντά στο Διπόταμο.
21. Κωμόπολη Πλούκα. Βρίσκεται πάνω στον αμαξωτό, αρκετά μακριά απ’ τον Πυξίτη Ποταμό.
Εδώ εξοικονόμησαν λίγο ψωμί και κοιμήθηκαν σε μια στάνη ενός φιλόξενου βοσκού.
22. Χωριό Καλεμέν. Είναι χτισμένο σε μια κοιλάδα, πολύ κοντά στον ποταμό.
Το δειλινό της επόμενης ημέρας, παίρνοντας κάποιο δρόμο, που οδηγεί προς τα αριστερά βρέθηκαν σε μια κατάφυτη πεδιάδα. Ήταν γραφική και θελκτική. Τους έδινε την εντύπωση πως βρίσκονταν στον Παράδεισο, στον ωραίο κήπο της Εδέμ, εκεί που κατοίκησαν για πρώτη φορά οι πρωτόπλαστοι. Μπροστά τους απλώνονταν εκτάσεις κατάφυτες από χιλιάδες ροδόδενρα, αζαλέες, και μυρσίνες, δάφνες και σφένδαμους και φτέρες. Πιο πέρα πρόβαλαν πανύψηλα έλατα, πτελέες, κρανιές και πυξάρια καταπράσινα, μηλιές και φουντουκιές, από πολλά χρόνια ριζωμένες στη γη.
Καθώς βάδιζαν γρήγορα γρήγορα, ξαφνιάστηκαν αντικρίζοντας γαλάζια νερά, απαλά και πλατιά, λες και ήταν λίμνη. Βεβαιώθηκαν πως τα νερά ήταν ποταμίσια. Ο ποταμός, γαλήνιος και ήρεμος, φαινόταν να επεκτείνεται σε απέραντη απόσταση προς δυσμάς. Ο πλατύς αυτός ποταμός είναι ο Πυξίτης.
23. Πυξίτης ή Δαφνοπόταμος. Έλαβε το όνομα απ’ το πλήθος των πυξαριών και των δαφνών που φυτρώνουν στις όχθες του.
24. Χωριό Κουσπίδα. Όλοι ήταν ορθόδοξοι χριστιανοί. Ανήκε στη Ματσούκα, που είχε 69 χωριά που διασχίζονταν από 27 παραποτάμους.
Ο Πόντος έχει πολύ ευλογημένα μέρη.
Γύρω οι απαλοί λόφοι άφηναν ημεράδα και ανάπαυση στην ψυχή. Εδώ στον πανέμορφο και αξιοθαύμαστο Πόντο μας, πρόσφερε απλόχειρα ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Θεός μας, όλες τις ευλογίες του Παραδείσου. Κι όχι μόνο τα αγαθά της γης αλλά και του ουρανού. Έδωσε αγίους όσο πουθενά αλλού.
25. Πηγές του Πυξίτη. Από μία τρομερή και πελώρια σχισμή του όρους Μελά έβλεπαν να πηγάζουν σαν καταρράχτες τα πλούσια νερά και να σχηματίζουν ένα μεγάλο και φοβερό ποτάμι.
“Τα πηγάδια του Πυξίτη ευρίουνταν χαμελά αφκά σα ποδαρικά του Μελά’’.
Πρωί πρωί ξεκίνησαν για το πανύψηλο αυτό βουνό, που ο ιστορικός Κρέσμος το ονόμασε επίγειο ουρανό. Ανέβηκαν απάτητα και βραχώδη μέρη, που ως τότε δεν τα πάτησε ανθρώπινο πόδι, πιασμένοι από καμιά ισμίλα (κέδρο) ή κανένα φτελίδ (φτελιά) που είναι φυτρωμένα στα βράχια και τα πανύψηλα έλατα. Αναβαίνοντες παραπορεύονται μέχρι τις πηγές αυτές του ποταμού.
Μετά από αγωνιώδη προσπάθεια οι δύο Πατέρες έφθασαν στο Μεγάλο Σπήλαιο του όρους Μελά.
Εκεί ιδρύθηκε ο πολυθρύλητος ναός της Παναγίας Σουμελά, η οποία ανά τους αιώνες ακτινοβολεί, προστατεύει τον Ελληνισμό και θα στέκεται για πάντα αρωγός ευλογώντας όλους τους Έλληνες, όπου κι αν βρίσκονται.
Βιβλιογραφία.
1. Παναγία Σουμελά του αρχαίου Πόντου. Μαγδαληνής Μοναχής.
2. Η Εκκλησία Τραπεζούντος. Μητροπολίτου Τραπεζούντ. Χρυσάνθου.
3. Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. Χάρη Πάτση.
4. Φίλιππος ο Μακεδών, Παράρτημα Α, Μάλλιαρης Παιδεία.
5. Μέγας Αλέξανδρος, ένας ιδιοφυής, παράρτ. Β Μάλλιαρης Παιδεία.
6. Ιστορία της Μακεδονίας, τόμος 2. ‘’ ‘’ ‘’
7. Ιστορία της Μακεδονίας, τόμος 4 ‘’ ‘’ ‘’
8. Αρχαία Γεωγραφία της Μακεδονίας, Μαργαρίτου Γ. Δήμιτσα.
9. Η Μακεδονία, εν λίθοις φθεγγομένοις και μνημείοις σωζομένοις. Τόμος 1 και 2.
10. Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια.