Γεννηθήκαμε και μεγαλώνουμε στην Πτολεμαΐδα, τη δεύτερη σε πληθυσμό πόλη του νομού Κοζάνης και της Δυτικής Μακεδονίας. Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τις καμινάδες των εργοστασίων της ΔΕΗ και να ακούμε ότι η περιοχή μας είναι η ενεργειακή «καρδιά» της χώρας. Η εξόρυξη του λιγνίτη που ανακαλύφθηκε στην περιοχή μας, πριν από ένα αιώνα, προσφέρει στην οικονομία, στην ενέργεια της περιοχής και της χώρας. Ωστόσο η ρύπανση είναι γεγονός και τα σημάδια της κλιματικής αλλαγής πιέζουν για απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, όχι μόνον την περιοχή μας και τη χώρα, αλλά κι ολόκληρο τον πλανήτη. Προβληματιζόμαστε λοιπόν και διερευνούμε σε ποιους ρυθμούς θα πρέπει να χτυπάει η ενεργειακή καρδιά της Πτολεμαΐδας.
Μια φορά κι έναν καιρό βρέθηκε λιγνίτης
Η ύπαρξη λιγνίτη στην περιοχή μας έχει διαπιστωθεί από τα χρόνια της τουρκοκρατίας. Άρχισε η εξόρυξη και εκμετάλλευσή του από τη δεκαετία του ‘30, για οικιακή κυρίως χρήση, ως υποκατάστατο του ξύλου(1).
Κρατική προσπάθεια αξιοποίησης του λιγνίτη έγινε τη δεκαετία του 1950 από τη ΔΕΗ με στόχο την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και την ενεργειακή αυτάρκεια της χώρας, η οποία μέχρι τότε στηριζόταν σε εισαγόμενη ενέργεια. Το 1959 λειτούργησε η πρώτη μονάδα του Ατμοηλεκτρικού Σταθμού Πτολεμαΐδας και στις επόμενες δεκαετίες άνοιξαν νέα ορυχεία και νέοι ατμοηλεκτρικοί σταθμοί. Σταδιακά στην περιοχή μας δημιουργήθηκε ένα από τα μεγαλύτερα λιγνιτικά κέντρα στον κόσμο(2)[1].
Θησαυρός ο λιγνίτης ή πηγή προβλημάτων;
Εργατικό, τεχνικό και επιστημονικό προσωπικό από όλη την Ελλάδα εγκαταστάθηκε στην Πτολεμαΐδα. Η πόλη μεγάλωσε και χιλιάδες θέσεις εργασίας με υψηλές αποδοχές δημιουργήθηκαν. Για περίπου 50 χρόνια η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τον λιγνίτη ήταν η κυρίαρχη οικονομική δραστηριότητα(3).
Επιπλέον «η Πτολεμαΐδα ωφελήθηκε και με το σύστημα της τηλεθέρμανσης που μείωσε τη ρύπανση από τους καυστήρες πετρελαίου. Η τηλεθέρμανση παρέχει θέρμανση με ζεστό νερό από τα εργοστάσια, σπουδαίο ανταποδοτικό όφελος για μια περιοχή με αρκετά χαμηλές θερμοκρασίες το χειμώνα,», υποστήριξε ο Δήμαρχος Παναγιώτης Πλακεντάς[2].
Όμως όσο σημαντικές είναι οι θετικές επιπτώσεις, άλλο τόσο είναι και οι αρνητικές. Η εκπρόσωπος της περιβαλλοντικής οργάνωσης WWF-GREECE Νάνσυ Κουταβά[3], μας μίλησε για τη σχέση των ορυκτών καυσίμων με την κλιματική αλλαγή, για τα προβλήματα που δημιούργησαν τα λιγνιτικά εργοστάσια στην περιοχή μας (επιπτώσεις στην υγεία από την έλλειψη φίλτρων που θα συγκρατούσαν την ιπτάμενη τέφρα, διατάραξη χλωρίδας και πανίδας και μη έγκαιρη αποκατάσταση των εξαντλημένων ορυχείων στην τοπική κοινωνία). Στη συνέχεια αναφέρθηκε στις μετεγκαταστάσεις των χωριών που είχαν την ατυχία να βρίσκονται στα εδάφη των ορυχείων, καθώς και στα προβλήματα (αναγκαστική αλλαγή επαγγέλματος, ανεργία) που δημιούργησαν στους κατοίκους τους, οι οποίοι έγιναν «περιβαλλοντικοί πρόσφυγες.(4)
Μπορούμε να ζήσουμε χωρίς λιγνίτη;
Η χώρα μας, ακολουθώντας την Ευρωπαϊκή Ένωση στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα για να αντιμετωπίσουμε την κλιματική κρίση, προχώρησε σε κλείσιμο λιγνιτικών μονάδων, η οποία είχε σχεδιαστεί αρχικά μέχρι το 2023, τώρα πια πήρε παράταση μέχρι το 2028(5). Η ατμόσφαιρα είναι πολύ καθαρότερη από παλιά.
Όμως η «βίαιη» απολιγνιτοποίηση, που αποφασίστηκε από την πολιτεία έχει σημαντικές επιπτώσεις στην οικονομική δραστηριότητα της περιοχής. Σύμφωνα με την έρευνα της Διανέοσις «Η απολιγνιτοποίηση και οι Έλληνες» (Οκτώβριος 2020), οι κάτοικοι της Πτολεμαΐδας σε ποσοστό 90% έχουν αρνητικά συναισθήματα για το κλείσιμο των λιγνιτικών εργοστασίων και 86% θεωρούν ότι οι συνέπειες στην οικονομική ανάπτυξη θα είναι αρνητικές (6). Το εργατοϋπαλληλικό Κέντρο του νομού Κοζάνης, με υπόμνημα στον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη που επισκέφτηκε την περιοχή μας στις 14/2/23, εξέφρασε τις αγωνίες των εργαζομένων (ανεργία, φυγή νέων, φόβοι για τη λειτουργία τηλεθέρμανσης) και ζήτησε «σταδιακή» απολιγνιτοποίηση και νέες θέσεις εργασίας.
Μπορεί να έκλεισαν μονάδες, αλλά πρόσφατα μπήκε σε λειτουργία η υπερσύγχρονη λιγνιτική μονάδα στην περιοχή μας, η «Πτολεμαΐδα 5», «που θα συνεχίσει να λειτουργεί και στο μέλλον εφεδρικά για να συμβάλει στην ενεργειακή ασφάλεια της χώρας, ίσως με τη χρήση φυσικού αερίου ή υδρογόνου», όπως υποστήριξε στην επίσκεψή του εκεί ο πρωθυπουργός. Είναι πολύ σημαντική για την πόλη μας, αφού δημιουργεί θέσεις εργασίας, έχοντας παράλληλα αντιρρυπαντική τεχνολογία κι έτσι καίει λιγνίτη με πιο «φιλικό» τρόπο για το περιβάλλον, υποστήριξε ο κ. Κώστας Ασαλουμίδης, μηχανικός περιβάλλοντος που απασχολείται στη ΔΕΗ.
Στροφή στην «πράσινη» ενέργεια
Βρίσκεται λοιπόν η απάντηση για την μείωση των προβλημάτων μας στην απεξάρτηση από τον λιγνίτη; Το σχέδιο της απολιγνιτοποίησης προβλέπει την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές, όπως είναι η ηλιακή, η αιολική, η υδροηλεκτρική, η βιομάζα που είναι ανεξάντλητες και δεν προκαλούν ρύπανση, σε αντίθεση με τις μη ανανεώσιμες (7). Ο κ. Νίκος Βουνοτρυπίδης, εκπρόσωπος της περιβαλλοντικής οργάνωσης Εορδαία SOS και ο βιολόγος κ. Γιαννάκης μας παρουσίασαν τα μειονεκτήματα, κυρίως των ανεμογεννητριών, τονίζοντας ότι δεν επαρκεί η απόδοσή τους, κοστίζουν, γιατί δεν είναι ελληνικής κατασκευής, και δεν αποθηκεύεται η ενέργεια που παράγουν. Επίσης υποστήριξαν ότι προβληματική είναι και η τοποθέτησή τους, αφού καταστρέφουν τα οικοσυστήματα με μοναδικό στόχο το κέρδος[4] (8). Πώς θα αντιμετωπιστούν όμως τα μειονεκτήματα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ)(9);
Ζητείται βιώσιμη ενεργειακή λύση
Από την μικρή έρευνα που κάναμε συμπεράναμε ότι ο συνδυασμός διαφόρων μορφών ενέργειας, αυτό που ονομάζεται «ενεργειακό μείγμα», είναι η καλύτερη λύση για την περιοχή, αλλά και για τη χώρα μας, τουλάχιστον μέχρι η τεχνολογία να μας προσφέρει άλλη επιλογή, όπως υποστήριξε και ο κ. Ασαλουμίδης Κωνσταντίνος, μηχανικός παραγωγής. Άρα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε ενέργεια από την καύση λιγνίτη στη Μονάδα 5, από τις ΑΠΕ, από το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο στον ποταμό Αλιάκμονα και από την καύση βιομάζας, μια και η περιοχή μας έχει αγροτικές καλλιέργειες.
Επιπλέον οι νέες τεχνολογίες, όπως το «πράσινο» υδρογόνο, μας υπόσχονται καθαρή ενέργεια (7). «Το υδρογόνο μπορεί να είναι το καύσιμο του μέλλοντος», σύμφωνα με τον μηχανολόγο μηχανικό του ερευνητικού κέντρου ΕΚΕΤΑ Πτολεμαΐδας Νίκο Μαργαρίτη, ο οποίος μας παρουσίασε το σχέδιο για το πάρκο υδρογόνου που θα δημιουργηθεί στο παλιό εργοστάσιο λιπασμάτων ΑΕΒΑΛ στην είσοδο της πόλης μας[5].
Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς οι πολίτες; Εμείς μπορούμε να αλλάξουμε τις καταναλωτικές μας συνήθειες. Γιατί όσο σημαντικό είναι να παράγουμε πράσινη ενέργεια, άλλο τόσο σημαντικό είναι να κάνουμε εξοικονόμησή της. Είναι επίσης αναγκαία μια μεγάλη εκστρατεία ενημέρωσης των κατοίκων του Δήμου μας για να κατανοήσουν την ευκαιρία που έχει η περιοχή μας να απεξαρτηθεί από τον λιγνίτη, με νέες θέσεις εργασίας στην αγροτική παραγωγή, στον τουρισμό (αξιοποίηση της φυσικής ομορφιάς των λιμνών και ορεινών όγκων, αλλά και της βιομηχανικής κληρονομιάς με τη δημιουργία Μουσείου Λιγνίτη) και στις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας. Με αυτούς τους τρόπους θα σταματήσουμε τη μείωση του πληθυσμού (10%) που παρουσιάζεται στην πρόσφατη απογραφή του 2021(9) και να ακούμε πως «στην Πτολεμαΐδα δεν υπάρχει μέλλον» .
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Η φύση προίκισε την περιοχή μας με ορυκτό πλούτο κι έτσι καθόρισε την ανάπτυξή της Πτολεμαϊδας και την απόλυτη εξάρτησή της από τον λιγνίτη στο παρελθόν. Τώρα όμως η γενναία απόφαση της απολιγνιτοποίησης είναι μια ευκαιρία να χρησιμοποιήσουμε όλες τις δυνατότητες που προσφέρει η περιοχή για την μετάβαση στην πράσινη ενέργεια και την ανάπτυξή της με στόχο την αειφορία.
Είμαστε αισιόδοξοι και αισιόδοξες λοιπόν πώς στο μέλλον η καρδιά μας θα συνεχίζει να χτυπά κανονικά, όμως θα φωτίζει «πράσινα», αφού θα καταναλώνει ήπιες μορφές ενέργειας, φιλικές, τόσο στο περιβάλλον, όσο και στην οικονομία της περιοχής.
Βασίλης Αντωνακούδης, Σοφία Ιωαννίδου, Αναστάσης Κουντούδης, Ιφιγένεια Στογιάννη
ΠΗΓΕΣ
- Μπούσιος Αιμίλιος (1997) Το έργο της Πτολεμαϊδας ή Η ιστορία της ΛΙΠΤΟΛ, Αθήνα: Κέντρο Τεχνολογίας και Εφαρμογών Στερών Καυσίμων.
- Εξορύσσοντας το φως… Μνήμες και εικόνες από λιγνίτη, ΔΕΗ, Αθήνα, 2010
- Μονοκαλλιέργεια του λιγνίτη: Η περίπτωση της περιοχής της Πτολεμαϊδας Ανακτήθηκε στις 26/3/23 από https://www.ekke.gr/services/publication/monokalliergia-tou-ligniti-i-periptosi-tis-periochis-tis-ptolemaidas.
- Ζώντας και πεθαίνοντας με τον λιγνίτη, WWF GREECE, Ανακτήθηκε στις 26/3/23 από https://www.youtube.com/watch?v=D0sEyNfcUDU.
- Διαμαντοπούλου, Άννα. Απολιγνιτοποίηση: Θρίαμβος ή καταστροφή. Ανακτήθηκε από https://www.tovima.gr/2022/02/03/opinions/apolignitopoiisi-thriamvos-i-katastrofi/ την 1/4/2023.
- https://www.dianeosis.org/wp-content/uploads/2020/11/Fair-Transition_Report_final.pdf. Ανακτήθηκε στις 8/3/2023.
- Σχετικά με τις ΑΠΕ και το Υδρογόνο: Ανακτήθηκε την 1/4/23 από https://esquire.com.gr/epikairotita/periballon/14978/to-lexiko-tis-prasinis-energeias.
- Σχετικά με τα μειονεκτήματα των ανεμογεννητριών: Ο Ασκός του Αιόλου/13/6/2020 (ντοκιμαντέρ), Ανακτήθηκε στις 26/3/23 από https://www.youtube.com/watch?v=DOYWmxr4GsM.
- Ανδρίτσος, Ν.(2008). Ενέργεια και περιβάλλον (διδακτικές σημειώσεις). Ανακτήθηκε την 1/4/23 από http://users.auth.gr/users/8/3/010438/public_html/tdk/Teaching/BOOK_1.pdf.
- Γκουραμάνης, Κ. Πράσινο υδρογόνο: Υφιστάμενη κατάσταση και προοπτικές ανάπτυξης. Ανακτήθηκε την 1/4/23 από https://energypress.gr/news/prasino-ydrogono-yfistameni-katastasi-kai-prooptikes-anaptyxis
- https://e-ptolemeos.gr/apografi-elstat-2021-meiosi-plithysmou-kata-10-sti-d-makedonia-analytika-stoicheia-ana-dimo/. Ανακτήθηκε στις 10/3/2023
[1] Επίσκεψη στο Λιγνιτικό Κέντρο Δυτ. Μακεδονίας και στον ΑΗΣ Αγ. Δημητρίου στις 16/12/22
[2] Συνέντευξη στη δημοσιογραφική ομάδα του σχολείου μας στις 6/12/2022 στο Δημαρχείο. Το σχετικό μαθητικό άρθρο που περιέχει στοιχεία της συνέντευξης αναρτήθηκε στη σχολική εφημερίδα την 1η Μαρτίου στον λογαριασμό https://www.facebook.com/metamatiatou5ou/
[3] Διαδικτυακή συνάντηση-συζήτηση με την Νάνσυ Κουταβά, εκπρόσωπο τουWWF Greece, υπεύθυνη εκπαιδευτικών θεμάτων στις 3/3/23
[4] Συζήτηση με τον εκπρόσωπο της οργάνωσης Εορδαία SOS Νίκο Βουνοτρυπίδη και τον βιολόγο Νίκο Γιαννάκη για τις ΑΠΕ στις 27/1/23
[5] Επίσκεψη στο ΕΚΕΤΑ (Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης) Πτολεμαϊδας στις 22/2/23
