Ο Αδαμάντιος Κοραής το 1804 για να αποδώσει στα Ελληνικά τον γαλλικό όρο civilisation, προτείνει τη λέξη Πολιτισμός. Είχε διαπιστώσει ότι δεν υπήρχε έως τότε στα Νέα Ελληνικά ακριβές αντίστοιχο, που να περιλαμβάνει συνολικά τα υλικά, πνευματικά και ηθικά επιτεύγματα μιας κοινωνίας.
Ετυμολογικά ο πολιτισμός προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη ‘’πολίτης’’. Θα λέγαμε μάλιστα ότι πολιτισμός ήταν η συμπεριφορά του πολίτη μέσα στο περιβάλλον της πόλης, ως μορφή κοινωνικής ζωής.
Σύγχρονα λεξικά της Νέας ελληνικής αναφέρουν ότι ο όρος πολιτισμός χρησιμοποιήθηκε στη μεταγενέστερη αρχαιότητα, για να δηλώσει τη διακυβέρνηση της πολιτείας, την ενασχόληση με τα κοινά, τη δημόσια διοίκηση.
Στα χρόνια που ακολουθούν η λέξη πολιτισμός εμφανίζεται στα κείμενα εκκλησιαστικών συγγραφέων του 4ου μ.Χ αιώνα. Στις περιπτώσεις αυτές η λέξη περιγράφει την ευγένεια και την κομψότητα στους τρόπους εκείνων των ανθρώπων που κατοικούν σε πόλη, σε αντίθεση, με τα ήθη και τη συμπεριφορά που χαρακτηρίζουν όσους κατοικούν στην ύπαιθρο.
Από τα συμφραζόμενα είναι φανερό ότι ο πολιτισμός για το Γρηγόριο Νύσσης σημαίνει μια ευγενή μορφή εκδήλωσης της κοινωνικότητας του ανθρώπου, κοινωνικότητα η οποία συνδυάζεται και με τα πνευματικά χαρίσματα. Ίσως για πρώτη φορά εδώ, ο πολιτισμός συσχετίζεται με την αγάπη, τη ροπή προς το καλό, το ηθικά και αισθητικά τέλειο.
Την ίδια περίπου εποχή του 4ου μ.Χ. αιώνα διαβάζουμε τη λέξη πολιτισμός και στην επιστολή προς Εβραίους του Ιωάννη Χρυσόστομου.
Ο πολιτισμός δηλαδή αντικατοπτρίζει ένα σύνολο συνηθειών, τα ήθη, τις αντιλήψεις, την παιδεία και την συμπεριφορά των ανθρώπων οι οποίοι συμβιώνουν στο περιβάλλον της πόλης, όπου αναπτύσσεται έντονη κοινωνική ζωή. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον καλλιεργούνται όλες οι αρετές και τα ελαττώματα των χαρακτήρων. Σχετικά είναι τα όσα διαβάζουμε, σε κείμενο του Γρηγορίου Νύσσης, ο οποίος επισημαίνει ότι για να φθάσει ο άνθρωπος στη χριστιανική τελείωση, πρέπει να ζήσει κατά κάποιον τρόπο σε αστικό περιβάλλον, δηλαδή να συμβιώσει με πλήθος ανθρώπων. Μέσα από τη συμβίωση θα αποκτήσει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που θα τον οδηγήσουν στην αρετή.
Ο Δίδυμος Τυφλός χρησιμοποιεί στα συγγράμματά του πολύ συχνά έννοιες όπως πολίτης, πολιτεία κάτω από την κοινή πίστη στο Θεό. Σ’ αυτή τη συνύπαρξη φαίνεται την αποδίδει με τη βράση πολιτισμός, όταν προσπαθεί να προσδιορίσει τα κριτήρια με βάση τα οποία οι χριστιανοί πολίτες οφείλουν να διαμορφώνουν τις σχέσεις αμοιβαίας αγάπης, εμπιστοσύνης και εκτίμησης προς τους συνανθρώπους του. Έτσι μπορούμε να δεχτούμε ότι το κείμενο του Δίδυμου Τυφλού, η σημασία του πολιτισμού περιλαμβάνει την περιγραφή ηθικών και πνευματικών συνηθειών ζωής, τη συμπεριφορά μέσα στο πλαίσιο της συμβίωσης και της αμοιβαίας κοινωνικής επίδρασης. Αυτή τη σημασία έχει ο όρος πολιτισμός και σήμερα. Έτσι συνοψίζοντας λέμε ότι ο πολιτισμός είναι ένα σύνολο ηθικών αξιών και κριτηρίων συμπεριφοράς που συμβάλλουν στην αρμονική συνύπαρξη των ανθρώπων, όπως η δικαιοσύνη, η φιλία, η ισότητα, η ευσέβεια, η αβρότητα στους τρόπους, η πνευματική καλλιέργεια.
Στα νέα ελληνικά η λέξη πολιτισμός εξακολουθεί να εκφράζει και τις πνευματικές και ηθικοσυναισθητικές εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής.
Ο Κοραής, επανέφερε μια αρχαία και σπάνια λέξη η οποία ουσιαστικά προσδιόριζε τους κανόνες που καθόριζαν τις σχέσεις των πολιτών-μελών μιας κοινωνίας. Στο πλαίσιο αυτό είναι αξιοσημείωτη η σκέψη ότι: το κεφάλαιο της μάθησης του φωτισμού και πολιτισμού του έθνους θεωρείται ως σύνθετο από τις κατά μέρος των μελών αυτών μαθήσεις. Η λέξη πολιτισμός δηλώνει οργανωμένη κοινωνική ζωή, η οποία βασίζεται στην αλληλεξάρτηση των πολιτών.
Αξιοσημείωτο ως προς αυτό, συνεχίζει ο Κοραής, είναι το παράδειγμα της πόλης, ως πρότυπο οργανωμένης κοινωνικής ζωής. Η ανάγκη της συνύπαρξης οδήγησε στη λεγόμενη πολιτική κοινωνία.
Η φράση πολιτισμός των εθνών συνδέεται στο στοχασμό του Κοραή με τα πνευματικά επιτεύγματά τους. Η ποίηση επισημαίνει ο Κοραής είναι η πρώτη εκδήλωση πολιτισμού για όλα τα έθνη στην ιστορία τους κι ακολουθούν οι άλλες μορφές του λόγου.
Το σχόλιο που ακολουθεί είναι ενδιαφέρον. Οι Έλληνες δεν μεταβαίνουμε απ’ αγριότητα εις πολιτισμό, αλλ’ αναλαμβάνουμε πολιτισμό.
Για τον Κοραή δεν υπάρχει ζήτημα εκπολιτισμού των Ελλήνων αλλά μόνο αναβίωση του πολιτισμού τους.
Πολιτισμός λοιπόν για τον Κοραή δεν είναι μόνο η μετάβαση σε μια οργανωμένη κοινωνία, η έλλειψη βαρβαρότητας στα ήθη και η απαλλαγή από τον πνευματικό σκοταδισμό.
Πολιτισμός είναι η έκφραση φιλίας, δικαιοσύνης, ισότητας, σεβασμού ομόνοιας και η ικανότητα λαού να δοξάζει ορθά.
Το περιβάλλον της αρχαίας Ελληνικής πρότυπης πόλης αναβιώνει για τον Κοραή στο Παρίσι, το Μονπελιέ ή άλλα Γαλλικά αστικά κέντρα. Οι Γάλλοι χρησιμοποιούσαν την εποχή αυτή τη λέξη civilize για να αποδώσουν όλα αυτά τα πνευματικά, ηθικά και αισθητικά χαρακτηριστικά. Ο Κοραής όμως ανέσυρε τη λέξη πολιτισμός, από το θησαυρό της γλώσσας μας, επειδή αντιλήφθηκε ότι ο άνθρωπος, το φύσει πολιτικό ζώον του Αριστοτέλη, τότε μόνο μπορεί να αποκτήσει και πνευματική υπόσταση, όταν συμβιώνει ενεργά με άλλους σε ένα περιβάλλον ισοτιμίας και δικαιοσύνης.
Επεδίωξε δηλαδή τον πολιτισμό των Ελλήνων με όλους τους συνειρμούς που δημιουργεί η χρήση της λέξης, σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς, χωρία των οποίων εξετάσαμε: την κοινωνική συμβίωση, την πνευματική καλλιέργεια, το σεβασμό στον άνθρωπο, την καλαισθησία, την ισότητα, την αλληλεξάρτηση, την ευδαιμονία, ακόμα και την ευφυή ελαφρότητα του αστείου βίου.
Ο Λίστεν Φέβρ δίδει τον ακόλουθο ορισμό ‘’είναι το σύνολο των χαρακτηριστικών που εκφράζουν τη συλλογική ζωή μιας ανθρώπινης ομάδας, το σύνολο των υλικών πνευματικών, ηθικών πολιτικών και κοινωνικών πλευρών της ζωής.
Ο Αλφόν Ντιπρόν γράφει ότι ο πολιτισμός είναι το σύνολο πρωταρχικών συμπεριφορών, που μαθαίνονται και μεταδίδονται σ’ όλα τα μέλη μιας ορισμένης ομάδας. Ένα σύνολο ιδεών, αξιών, συνηθειών, εικόνων, πίστεων.
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ
