«Η Σιάτιστα είναι η πόλη της Μακεδονίας, που συνέβαλε σημαντικά με ποικίλη προσφορά ανδρών και χρημάτων για να πάρει τη μεγάλη απόφασή του ο Παύλος Μελάς να αφήσει ήρεμη οικογενειακή ζωή και να δοθεί ολοκληρωτικά στον σκληρό αγώνα του Μακεδονομάχου!» Αυτά γράφει ο αείμνηστος Ακαδημαϊκός Σπύρος Μελάς για τη Σιάτιστα.
Η Σιάτιστα υποδέχεται με ενθουσιασμό τον ήρωα του Μακεδονικού αγώνα Παύλο Μελά.
Συστηματική όμως εργασία άρχισε από τον σχηματισμό στη Σιάτιστα της Εθνικής Επιτροπής από τον πρωτομάρτυρα του Μακεδονικού αγώνα Παύλο Μελά, ο οποίος επισκέφτηκε τη Σιάτιστα ως ζωέμπορος με το γιατρό Κοζάνης Μεταξά στις 22 Ιουλίου 1904 και παρέμεινε στη Σιάτιστα μια ημέρα, όπου ίδρυσε το Συμβούλιο της άμυνας. Το συμβούλιο που σχηματίστηκε αμέσως χωρίς δισταγμό από 3 γιατρούς και 3 καθηγητές άρχισε να εργάζεται με ηρωική αυταπάρνηση και κατέληξε σε πλήρη συμφωνία.
Από τη Σιάτιστα λοιπόν ο Παύλος Μελάς έγραψε στη γυναίκα του Ναταλία.
«Σήμερα είμαι ακόμα πλέον ευτυχής. Ναι δεν θα χαθεί αυτό το Έθνος. Έχει τόσους και τόσους πατριώτες, ώστε είναι αδύνατο να μη επικρατήσει, όταν τεθούν εις κίνησιν και χρησιμοποιηθούν δεόντως αι δυνάμεις του».
Το σώμα του Παύλου Μελά και άλλα ανταρτικά σώματα στελεχώνονται από δεκάδες, πολλοί από τους οποίους σκοτώθηκαν στα βουνά της Μακεδονίας.
Αλλά και με ενόπλους άνδρες βοήθησε η Σιάτιστα το Μακεδονικό αγώνα.
Ο Παύλος Νεράντζης ή Καπετάν Περδίκας, ήταν από τους πρώτους που παρέσυρε στην ιλιγγιώδη δύνη του ο Μακεδονικός αγώνας. Πρωτοπαλίκαρο του Καπετάν Περδίκα ήταν ο Σιατιστινός Θωμάς Καράτζιας, στη μνήμη του οποίου στήθηκε αναμνηστική πλάκα στην πλατεία της γειτονιάς του (στη Γεράνεια) Σιάτιστας.
Ο Σιατιστινός Γεώργιος Κοτσώνας ή Καπετάν Αρίδας έγινε ο τελειότερος τύπος οδηγού σωμάτων και όπλων, που θαυμάστηκε από όλους τους αρχηγούς για το θάρρος και την εφευρετικότητά του.
Επίσης και πολλοί Σιατιστινοί προσέφεραν μεγάλες υπηρεσίες στο Μακεδονικό αγώνα.
Ακόμα τα επιβλητικά αρχοντικά της Σιάτιστας και οι παλιές εκκλησίες αυτής χρησιμοποιήθηκαν σαν αποθήκες όπλων και λοιπών πολεμικών ειδών.
Η επιτροπή Άμυνας της Σιάτιστας, είχε κατορθώσει να μυήσει στο Μακεδονικό αγώνα αξιωματούχους Τούρκους, οι οποίοι προσέφεραν πολλές υπηρεσίες στο Μακεδονικό αγώνα: Τέτοιοι υπήρξαν 1) οι Μπέηδες της Νεαπόλεως Ναντίρ – Μπέης, Καπλάμπεης, Χατζημπέης και 2) ο υπαστυνόμος της Σιάτιστας Τούρκος Αλή Τσαούσης, από το Ντοβράτοβο των Γρεβενών.
Να και τέσσερις επιστολές που δημοσιεύονται στο βιβλίο της Ναταλίας Μελά «ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ» και φανερώνουν τη δράση της Σιάτιστας στο Μακεδονικό αγώνα:
Κριτσοτάδες, Κυριακή 7 Μαρτίου 1904. Το σώμα μας αυξάνεται κατά δύο λαμπρούς Μακεδόνας της Σιάτιστας. Πρόκειται δια τον Γεώργιον Λιουλιάκην και Ανδρέαν Καλαμπούκαν. Είναι πρώτης τάξεως άνθρωποι, επί 14 έτη πολεμήσαντες τους Τούρκους εις την Μακεδονίαν».
«Τετάρτη 10 Μαρτίου 1904. Έξω του Παλαιοκάστρου (προς Ν. της Σιατίστης): Αγαπητή Νάτα. Σήμερα βλέπεις είμεθα κατηυλισμένοι αρκετά πλησίον της Σιατίστης».
«Παλαιόκαστρον, Πέμπτη, 11 Μαρτίου 1904. Μέχρι της Σιατίστης εχρειάσθημεν 2 ώρας και 10’ ταχείας πορείας επί ελεεινοτάτου δρόμου με φοβερόν καλντερίμι. Εις την Σιάτισταν διαρχόμεθα υπό τον τουρκικόν στρατώνα. Έχει φως, αλλά ουδείς κινείται, αν και φωτιζόμεθα λαμπρά από την νύκτα. Από την Σιάτισταν εγκαταλείπομεν το καλτιρίμι και εξακολουθούμεν τον δρόμον μας ανά τα φοβερά πετρώδη όρη ανεβοκαταβαίνοντες 6 τοιαύτα, σκοντάπτονες και στραγγουλίζοντες τα πόδια μας ανά πάσαν στιγμήν».
Κοζάνη, Πέμπτη 22 Ιουλίου 1904. Σήμερα είμαι ακόμη πλέον ευτυχής. Το πρωί είς τας 4, ενώ η Κοζάνη εκοιμάτο ακόμη, εξήλθον της φυλακής μου με τον υπηρέτην της Μητροπόλεως, ο οποίος με ωδήγησεν έξω της πόλεως, όπου εν Σιατίστη) και την κόρην του. Εβάλαμεν 3 ώρας και ¼ δια να φθάσωμεν εις Σιάτισταν. Αφού ανήλθομεν επί τέλους του υψηλοτάτου λόφου, όπου είναι κρισμέναι αι δύο συνοικίαι της Σιατίστης, είδα τους φοβερούς πετρώδεις λόφους όπου τόσον εταλαιπωρήθημεν, τότε. Διασχίζομεν την κάτω συνοικίαν Γεράνειαν. Μας κοιτάζουν με περιέργειαν όλοι οι κάτοικοι, όλοι Έλληνες με ωραία αναστήματα και υπερήφανον όψιν. Μετά την Γεράνειαν διακόπτεται η πόλις επί 200 μέτρα και αρχίζει ο επάνω μαχαλάς.
Είς την είσοδόν του είναι το γυμνάσιον, ωραίον και μεγάλον κτίριον το οποίον εδώρησεν εις την πατρίδα του ένας Σιατιστεύς. (Είναι ο Μέγας ευεργέτης της Σιάτιστας Ιωάννης Μιχ. Τραμπαντζής). Αμέσως μετά το γυμνάσιον είναι το μητροπολιτικόν οίκημα και απέναντι αυτού και παρέκει, το παρθεναγωγείον. Επήγαμεν αμέσως είς του συμπεθέρου του Μεταξά το σπίτι, καλλίστου και ευγενεστάτου γέροντος. Εις τας 5 μ.μ. ο Μεταξάς, εγώ, ο διευθυντής της αστικής σχολής (εδώ πρόκειται για τον Σιατιστέα Ιωάννην Αποστόλου, ο οποίος έγραψε την ιστορίαν της Σιατίστης), και η γυναίκα του, εφύγαμεν πάλιν δια Κοζάνην. Ο ειρημένος διευθυντής καθ’ οδόν ωμιλούσε διαρκώς με τον Μεταξάν δια τον πατέρα του, που είχε γνωρίσει κατά το εκπαιδευτικόν συνέδριον την άνοιξην. Εγώ ήμουν ζωέμπορος και δεν μου παραμιλούσε …».
Γεώργιος Μ. Μπόντας
Τέως Δ/ντής της
Μανουσείου Δημόσιας
Βιβλιοθήκης Σιάτιστας – Λαογράφος
