Ιστορική έρευνα, καταγραφή
Και ρωτούν οι κρήτες και οι πόντιοι πια σχέση έχουν οι λύρες μας πως γίνεται και οι δυο λαοί να γλεντούν και να χορεύουν τόσο παθιασμένα και επίμονα με την αρχέγονη λύρα;
Ποιος δάνεισε στον άλλο; και ποιος την κατείχε πρώτος; Μα για όλους μας αυτό είναι αδιάφορο, Σήμερα κρήτες και πόντιοι είναι περήφανοι που εκφράζονται και οι δύο με το πανάρχαιο όργανο του μουσηγέτη Απόλλωνα ένα θείο δώρο των θεών στον άνθρωπο.
Με την λύρα νανούριζε από μικρό παιδί τον ηρωικό Κρήτα με την όμορφη βράκα του, και με την λύρα ηρεμούσε ο ατίθασος πόντιος με την επιβλητική του ζίπκα.
Είναι το ίδιο όργανο που γλυκομίλησε από τις βουνοπλαγιές του Ψηλορείτη και από τα ΄΄ρασομύτια΄΄ του Πόντου στις ψυχές των ανθρώπων, το ίδιο γλυκά και παρηγορητικά.
Η γλυκιά και απαλόφωνη λύρα στολίδι της ράτσας μας ήμαστε περήφανοι ναι περήφανοι που σε κρατούμε ακόμα… με δυο δίστιχα τόσο αυθόρμητα κατέγραψα την προσωπική μου φόρτιση για το θέμα που προσεγγίζω …
Λύρα του κόσμου η μιλιά ,
που τραγουδάς ακόμα,
της Κρήτης είσαι ομορφιά,
Κι όλου του Πόντου δώμα.
Τραγούδησε μας Κρητικά
τραγούδια της αγάπης,
Κι άλλους τόσους ποντιακούς
σκοπούς να συνταιριάξεις..
οι βαθύτερες επιρροές στο ακριτικό ποντιακό και στο ριζίτικο της Κρήτης γίνονται στη βυζαντινή περίοδο και γίνονται αντιληπτές σήμερα από το περιεχόμενο και την νοηματική ταύτισή τους στο απελευθερωτικό τραγούδι με ήρωα τον αετό .
Τα δύο τραγούδια είναι ταυτόσημα και μαρτυρούν τις βαθιές σχέσεις των δύο λαών.
Κρητικό
Σε ψηλό βουνό σε ριζιμιό χαράκι
κάθεται αϊτός βρεγμένος χιονισμένος ο καημένος
και παρακαλεί τον Ήλιο να ανατείλει.
Ήλιε ανάτειλε, Ήλιε ανάτειλε….
Ποντιακό
Είνας αητέντς περήφανος και μαυροκουκουλάτες ,
σα ψυλαχέας αναμέν ‘ς , σην βαρυχειμωνίαν .
Επάγωσαν τα νύχια του, και τα φτερά τα’ ερούξαν.
..για έβγα Ήλε μ’ υψηλά, ο κόσμον να χουλείται!!
Η παράδοση για τη δημιουργία του ριζίτικου τραγουδιού φαίνεται πως ξεκινάει κάπου εκεί από την απελευθέρωση της Κρήτης από τον νικηφόρο Φωκά, και να γνωρίζει μεγάλη ακμή… ποιόν ρόλο παίζουν οι πόντιοι άποικοι σ’ αυτήν την ανάπτυξη δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε . ένα όμως είναι βέβαιο πως η νοηματική και εκφραστική ταύτιση των ακριτικών τραγουδιών επιβεβαιώνει την μεγάλη επιρροή των δύο λαών . πολλά θέματα του ριζίτικου τραγουδιού είναι παρμένα από τον ακριτικό κύκλο που εκείνη την εποχή επηρεάστε από την μεγάλη επικοινωνία ποντίων και κρητών.
Ο Κρητικός λαϊκός ποιητής είναι φορτισμένος συναισθηματικά στα ηρωικά κατορθώματα που αφηγήτε στο τραγούδι: αυτό φαίνεται στο γνωστό ριζίτικο με ακριτικό θέμα ο θάνατος του διγενή.
Κρητικό τραγούδι
Ο διγενής ψυχομαχεί κι γη τον ετρομάζει
Βροντά κι αστράφτει ο ουρανός και σειέτ’ ο απάνω κόσμος,
Κι η πλάκα τον ανατριχιά πως θα τόνε ‘σκεπάσει,
Πως θα σκεπάσει τον αητό, τση γης τον ανδρειωμένο.
Στο βίτσισμα έπιανε πουλιά στο πέταγμα γεράκια
Στο γλαύκο και το πήδημα τα λάφια και τα’ αγρίμια..
Ζηλεύει ο χάρος με χωσιά μακρά τον εβιγλίζει
Κι ελαβωσέν του την καρδιά και την ψυχήν του πήρε.
Στο αντίστοιχο ποντιακό ο διγενείς είναι ο γενναίος πόντιος ακρίτας που προκαλεί άφοβα τον χάρο να παλέψουν στο ακριτικό τραγούδι ο θάνατος του ακρίτα:
Εμέν Ακρίτα λένεμεν ανίκετον Ακρίταν
Χάρε μ’ για λ’ ας παλεύομε ς’ σο χάλκενον τ’ αλώνι
φέρτεμεν τη φιλίντρα μου, φέρτεμεν τα σελάχια μ’
φέρτεμεν το τοπούζι μου, ντο έν εξήντα οκάδες
και τ’ άλλο το τοπούζι μου ντο έν εξήντα πέντε.
ας χαίρουντανε τα ρασιά, ας χαίρουνταν τ’ ορμία
εξέβαν και ν επάλεψαν , ενίκεσεν ο χάρον..
Ένα άλλο ριζίτικο που τραγουδά τον μεγάλο πόθο για λευτεριά ,της Κρήτης και την επιθυμία του παλικαριού της Κρήτης και του πόντου για αγώνα λευτεριάς εμπεριέχουν τα δύο τραγούδια που θα ακολουθήσουν είναι σημειολογικό το στοιχείο της ταύτισης των δύο τραγουδιών που θα ακούσουμε είναι μια παραλογή του γνωστού τραγουδιού πότε θα κάνει ξαστεριά ,και του ακριτικού ποντιακού ο Αιχμάλωτον.
το πιο σημαντικό όμως είναι ότι το Κρητικό παλικάρι θέλει να κατεβεί στη στράτα των Μουσούρων ,της ποντιακής δηλαδή οικογένειας που μετανάστευσε στην Κρήτη.
Κρητικό τραγούδι
Χρηστέ να ζώνουμουν σπαθί και ν’ άπιανα κοντάρι
Να πρόβαινα στον ομαλό, στη στράτα τω μουσούρω,
Να σύρω τα’ αργυρό σπαθί και το χρυσό κοντάρι,
Να κάμω μάνες δίχως νιούς, γυναίκες δίχως άνδρες,
Να κάμω και μωρά παιδιά , με δίχως τσι μανάδες…
Ας ακούσουμε το αντίστοιχο ακριτικό. ποντιακό
Ο Αιχμάλοτον
΄΄Εγέντον ο αιχμάλοτον εγέντον κ’ ερματόθεν,
Επαίρεν τ’ ελαφρόν σπαθίν και το χρυσό κοντάριν,
Τιμάσκετ’ ο Αιχμάλωτον και τσι Δενής τη στράταν
Όντες τερεί σο πέραν κιαν φουσάτον κατηβαίνει,
Εκεί που κρούει ο Ξάντινον το αίμαν ους τη μέσην
Κι εκεί που κρούει Αιχμάλωτον το αίμαν ους τη γούλαν…
Τα ριζίτικα τραγούδια έχουν πολλές ομοιότητες με τα ακριτικά του πόντου έχουν όμως και κάποιες διαφορές .στο ριζίτικο τραγούδι ο λαϊκός ποιητής για να εκφράσει τον θαυμασμό του στους ελεύθερους αγωνιστές της Κρήτης που τους παρομοιάζει με τ’ αγρίμια τους ρωτά .
΄΄αγρίμια κι αγριμάκια μου ,λαφιά μου μερωμένα ,πέστε μου πού νε οι τόποι σας.
Στο ποντιακό τραγούδι του αγωνιστεί ακρίτα τον ρωτά ο λαϊκός ποιητής κατά τον ίδιο τρόπο τον επαναστατημένο αιχμάλωτο.
Σον ‘θός σον ‘θός αιχμάλωτε τα γονικάς απ’ όθεν;
Στα νεότερα χρόνια του Ελληνικού διαφωτισμού λόγιες μορφές όπως του από την Κρήτη του Βιτσέντσου Κορνάρου , από τον πόντο του Νικήρατου Ηρακλείδη, του Πολέμωνα Ζέπυρου, αλλά η μεγάλη κιβωτός με το απάνθισμα της σοφίας είναι η λαϊκή δημοτική ποίηση ,οι δοξασίες, τα γνωμικά και τα παραμύθια των δύο λαών μας.
Ένα είναι βέβαιο πως τα πολιτισμικά δρώμενα των δύο λαών δεν μπορεί παρά να έχουν μια κοινή αφετηρία και αυτή βρίσκεται στην την αρχαία ελληνική σκέψη και σοφία.
